قارچ های مایکوریزا (Mycorrhiza) | کود مایکوریزا معجزه پنهان در خاک برای کشاورزی پایدار
قارچ های مایکوریزا از مهم ترین میکروارگانیسم های مفید خاک هستند. این قارچ ها با ریشه اکثر گیاهان رابطه همزیستی تشکیل می دهند. این همزیستی باعث افزایش جذب عناصر غذایی، بهبود رشد گیاه، تحمل تنش ها، افزایش بازده محصول و بهبود ساختار خاک می شود. در سال های اخیر استفاده از کود مایکوریزا یکی از استراتژی های اصلی کشاورزی پایدار و کاهش مصرف کودهای شیمیایی شده است.
قارچ مایکوریزا چیست؟
واژه مایکوریزا (Mycorrhiza) ریشه یونانی دارد؛ “Myco” به معنای قارچ و “Rhiza” به معنای ریشه است. بنابراین، مایکوریزا به همزیستی مسالمت آمیز و متقابل (Symbiosis) بین رشته های نوعی قارچ و ریشه گیاهان زنده گفته می شود.
در این رابطه دو طرفه، قارچ مانند شبکه ای وسیع از ریشه های فرعی عمل کرده و آب و مواد معدنی (به ویژه فسفر) را از نقاط دوردست خاک جذب کرده و به گیاه می دهد. در مقابل، گیاه نیز کربوهیدرات ها (قندها) و موادی که از طریق فتوسنتز تولید کرده است را در اختیار قارچ قرار می دهد تا بتواند زنده بماند و رشد کند. بیش از ۸۰ درصد از گیاهان کره زمین قابلیت تشکیل این همزیستی را دارند.
انواع قارچ های مایکوریزا
مایکوریزاها بر اساس نحوه نفوذشان به ریشه گیاه به دو دسته اصلی تقسیم می شوند:
- اکتومایکوریزا (Ectomycorrhiza): در این نوع، قارچ به داخل سلول های ریشه نفوذ نمی کند، بلکه غلافی در اطراف ریشه تشکیل داده و بین سلول های کورتکس ریشه حرکت می کند. این نوع بیشتر در درختان جنگلی (مثل کاج و بلوط) دیده می شود.
- اندومایکوریزا (Endomycorrhiza): در این نوع که به آن مایکوریزای آربوسکولار (AMF) نیز می گویند، ریسه های قارچ (هیف ها) دیواره سلولی ریشه را سوراخ کرده و وارد سلول می شوند. این نوع مایکوریزا بیشترین اهمیت را در کشاورزی دارد و با اکثر گیاهان زراعی، باغی و صیفی جات همزیستی می کند.
فواید و کاربرد مایکوریزا در کشاورزی
استفاده از کودهای مایکوریزا مزایای شگفت انگیزی برای خاک و گیاه دارد که در ادامه به مهم ترین آن ها اشاره می کنیم:
۱. بهبود چشمگیر جذب عناصر غذایی
ریشه های گیاه به تنهایی دسترسی محدودی به خاک اطراف خود دارند. شبکه های قارچی (میسیلیوم) مایکوریزا می توانند تا صدها برابر بیشتر از ریشه گیاه در خاک گسترش یابند. این قارچ ها به ویژه در جذب عناصر کم تحرک در خاک مانند فسفر (P)، روی (Zn)، مس (Cu) و آهن (Fe) بی نظیر عمل می کنند.
۲. افزایش مقاومت به تنش های محیطی (خشکی و شوری)
هیف های قارچ مایکوریزا بسیار نازک تر از تارهای کشنده ریشه هستند و می توانند به منافذ بسیار ریز خاک نفوذ کرده و رطوبتی که از دسترس گیاه خارج است را جذب کنند. این ویژگی باعث می شود گیاهان مایکوریزایی مقاومت بسیار بالایی در برابر خشکی و کم آبی داشته باشند.
۳. محافظت در برابر بیماری های ریشه ای
قارچ مایکوریزا با استقرار در ریشه، یک سد فیزیکی و شیمیایی در برابر پاتوژن های بیماری زای خاک زاد (مانند نماتدها، فوزاریوم و پیتیوم) ایجاد می کند. به عبارتی، قارچ مفید جایگاه را اشغال کرده و اجازه ورود به قارچ های مضر را نمی دهد.
۴. بهبود ساختار خاک
قارچ های مایکوریزا پروتئینی به نام گلومالین (Glomalin) ترشح می کنند. این ماده مانند یک چسب زیستی عمل کرده و ذرات خاک را به هم می چسباند. این کار باعث ایجاد خاکدانه های پایدار، جلوگیری از فرسایش خاک، بهبود تهویه و افزایش نفوذپذیری آب در خاک می شود.
۵. کاهش نیاز به کودهای شیمیایی
با بهبود راندمان جذب مواد مغذی توسط مایکوریزا، کشاورزان می توانند مصرف کودهای شیمیایی (به خصوص کودهای فسفاته) را تا ۳۰ الی ۵۰ درصد کاهش دهند. کاهش مصرف کودهای شمیایی به لحاظ اقتصادی و زیست محیطی بسیار ارزشمند است.
کود مایکوریزا چیست و چه فرمولاسیون هایی دارد؟
کود مایکوریزا در واقع یک محصول تجاری حاوی اسپورها (هاگ ها)، هیف ها (رشته های قارچی) و تکه های ریشه کلونیزه شده با قارچ است. این کود زیستی در اشکال مختلفی تولید و به بازار عرضه می شوند:
- کود پودری (Wettable Powder): این فرم برای حل کردن در آب (جهت آبیاری) یا آغشته کردن بذرها (بذرمال) استفاده می شود.
- کود گرانوله (دانه ای): بهترین گزینه برای ترکیب با خاک گلدان، چالکود درختان، یا استفاده همزمان با بذر در دستگاه های بذرکار است..
- کود مایع (سوسپانسیون): حاوی اسپورهای معلق قارچ است و معمولاً از طریق سیستم های آبیاری قطره ای به خاک تزریق می شود.
- ترکیب شده با کودهای آلی: کمپوست و ورمی کمپوست، نمونه های از کودهای آلی هستند که به صورت ترکیب شده با مایکوریزا در بازار عرضه می شوند.
کود مایکوریزا را چگونه مصرف کنیم؟
از آنجایی که مایکوریزا یک موجود زنده است، باید مستقیماً با ریشه یا بذر گیاه در تماس باشد تا بتواند همزیستی را آغاز کند. پاشیدن آن روی برگ ها هیچ تاثیری ندارد. روش های مصرف عبارتند از:
- بذرمال (Seed Treatment): بذرها را با مقدار کمی آب مرطوب کرده و سپس با پودر مایکوریزا مخلوط می کنند تا پودر به سطح بذر بچسبد. سپس بذرها کاشته می شوند.
- آغشته کردن ریشه نشا (Root Dipping): قبل از انتقال نشا (گوجه فرنگی، فلفل، توت فرنگی و…) به زمین اصلی، ریشه آن ها را در محلولی از آب و مایکوریزای پودری فرو برده می شوند.
- چالکود یا جایگذاری در حفره کاشت: برای درختان میوه و نهال ها، مقداری کود گرانوله یا پودری مایکوریزا را مستقیماً در کف چاله ای که نهال در آن قرار می گیرد ریخته تا دقیقا با ریشه در تماس باشد.
- همراه با آبیاری: در باغات یا مزارع توسعه یافته، میتوان فرمولاسیون های محلول در آب را از طریق سیستم آبیاری به منطقه توسعه ریشه رساند (البته اثربخشی این روش کمتر از تماس مستقیم در زمان کاشت است).
چگونه قارچ مایکوریزا تولید کنیم؟
برخلاف بسیاری از قارچ ها (مانند مخمرها یا تریکودرما)، قارچ های مایکوریزای آربوسکولار (AMF) اجباری هستند. یعنی نمی توان آن ها را به تنهایی در محیط های کشت آزمایشگاهی (پتری دیش) پرورش داد و حتماً به یک ریشه زنده نیاز دارند. روش های اصلی تولید در مقیاس انبوه عبارتند از:
۱. کشت درون خاکی (In-vivo / Soil-based culture)
روش کشت درون خاکی، سنتی ترین روش تولید است. در این روش، گیاهان میزبان (معمولاً سورگوم، ذرت، پیاز یا شبدر) در گلدان ها یا بسترهای حاوی خاک استریل و تلقیح شده با مایکوریزا کاشته می شوند. پس از چند ماه که قارچ در ریشه ها تکثیر شد، آبیاری قطع شده تا گیاه خشک شود. سپس ریشه ها و خاک اطراف آن که پر از اسپور و هیف قارچ است، خرد شده و به عنوان کود بسته بندی می شود.
۲. سیستم هواکشت یا ایروپونیک (Aeroponics)
در این روش پیشرفته ایروپونیک، ریشه گیاه میزبان در هوا معلق است و محلول غذایی به صورت مه روی آن اسپری می شود. قارچ مایکوریزا روی این ریشه های معلق رشد می کند. مزیت این روش تولید محصولی کاملاً تمیز، بدون پاتوژن های خاکی و با غلظت بسیار بالای اسپور است.
۳. کشت بافت / درون شیشه ای (In-vitro / Root Organ Culture)
کشت بافت، مدرن ترین روش تولید قارچ مایکوریزا است. در این روش با استفاده از باکتری Agrobacterium rhizogenes، ریشه های مویین ترانس ژنیک تولید می کنند که بدون نیاز به ساقه و برگ در محیط مایع آزمایشگاهی رشد می کنند. سپس قارچ مایکوریزا را به این ریشه ها در شرایط کاملاً استریل تلقیح می کنند. این روش امکان تولید انبوه مایکوریزا در بیوراکتورها با خلوص ۱۰۰ درصد را فراهم می کند.
نکات طلایی و محدودیت های استفاده از مایکوریزا
برای موفقیت در استفاده از کودهای مایکوریزا، کشاورزان باید به این نکات توجه کنند:
- گیاهان غیرمیزبان: مایکوریزا با خانواده کلم سانان (کلم، تربچه، کلزا، خردل) و خانواده اسفناجیان (اسفناج، چغندرقند) همزیستی نمی کند. استفاده از مایکوریزا برای این گیاهان بی فایده است.
- سموم قارچ کش: استفاده از سموم قارچ کش شیمیایی (به ویژه سموم سیستمیک) در اطراف ریشه، قارچ مایکوریزا را از بین می برد. حداقل ۲ تا ۳ هفته قبل و بعد از مصرف مایکوریزا نباید از قارچ کش استفاده کرد.
- کودهای فسفره بالا: اگر خاک به شدت غنی از فسفر شیمیایی باشد، گیاه احساس نیاز نکرده و سیگنال های جذب قارچ مایکوریزا را ترشح نمی کند. بنابراین استفاده همزمان مایکوریزا با مقادیر بالای کودهای فسفره (مثل سوپر فسفات) اثربخشی آن را خنثی می کند.
- شخم زنی عمیق: شخم زنی مداوم خاک، شبکه های ظریف قارچ مایکوریزا را پاره می کند. کشاورزی بدون شخم (No-Till) بهترین روش برای حفظ این قارچ ها در خاک است.
مقدار پیشنهادی استفاده از مایکوریزا در محصولات کشاورزی
-
استفاده در زراعت
مناسب برای:
- گندم
- ذرت
- برنج
- کلزا
- سیب زمینی
- یونجه و علوفه
روش مصرف
- اختلاط با بذر (Seed Treatment)
- پخش در ردیف کاشت
- اضافه کردن در سیستم آبیاری
مقدار پیشنهادی مصرف: ۳ تا ۵ کیلوگرم در هکتار
-
استفاده در باغی و نهالستان
مناسب برای:
- پسته
- سیب
- مرکبات
- انگور
- گردو
- بادام
روش مصرف
- افزودن در گود کاشت
- چالکود همراه با کود آلی
- تزریق در آبیاری قطرهای
مقدار پیشنهادی مصرف:
- نهال: ۱۰–۲۰ گرم
- درختان بالغ: ۱۰۰–۲۵۰ گرم
-
استفاده در گلخانه
- مناسب سبزی، خیار، گوجه، فلفل، توت فرنگی
- افزودن به سینی نشا یا بستر کشت
مقدار پیشنهادی مصرف : ۱تا ۵ گرم برای هر بوته
قارچ مایکوریزا تنها یک “کود” نیست. بلکه یک ارتش نامرئی در زیر خاک است که به عنوان سیستم پشتیبان گیاه عمل می کند. با استفاده صحیح از کودهای مایکوریزا، علاوه بر افزایش تناژ و کیفیت محصول، می توانیم خاک هایی زنده تر، مقاوم تر به خشکی و محصولاتی سالم تر تولید کنیم. در مسیر گذار به سمت کشاورزی ارگانیک و پایدار، مایکوریزا یکی از قدرتمندترین ابزارهایی است که طبیعت در اختیار کشاورزان قرار داده است.
