کودهای فسفر بالا

نقش فسفر و انواع کودهای فسفره در رشد و توسعه گیاهان

فسفر یکی از عناصر مهم مغذی برای گیاهان است. این عنصر نقش بسیار حیاتی در رشد و توسعه همه گیاهان دارد. فسفر عاملی اساسی در فرآیندهای بیوشیمیایی و فیزیولوژیکی گیاهان می‌ باشد. کودهای فسفر بالا برای تولید انرژی، تنظیم فعالیت آنزیم‌ ها و ساختار سلولی گیاهان ضروری هستند. 

نقش و تاثیر فسفر در گیاهان

فسفر یکی از اصلی‌ ترین عناصر مغذی برای گیاهان است. بسیاری از فرآیندهای بیوشیمیایی و فیزیولوژیکی حیاتی گیاهان از جمله فتوسنتز، انتقال انرژی و تقسیم سلولی نیازمند حضور فسفر است.

فسفر چه نقشی در ساختار سلولی گیاهان دارد؟ 

این عنصر به عنوان جزء اصلی اسیدهای نوکلئیک (DNA و RNA) و فسفو لیپیدها در سلول‌ های گیاهی عمل می‌ کند. علاوه بر این، فسفر در ساختارهای سلولی و ممبران‌ ها حضور دارد.

انتقال انرژی

فسفر در تولید و انتقال انرژی در گیاهان نقش اساسی دارد. آدنوزین تری‌ فسفات (ATP) که حاوی فسفر است، به عنوان یک منبع اصلی انرژی در فرآیندهای سلولی و تنفسی گیاهان عمل می‌کند.

تنظیم فعالیت آنزیم‌ ها

این عنصر مهم در ساختار آنزیم‌ ها و کوفاکتورها حضور دارد. فعالیت آنزیمی گیاهان کاملا وابسته به وجود عناصری از جمله فسفر است.

انواع فسفر موجود در خاک

کودهای فسفره به عنوان منابع اصلی فسفر قابل جذب برای گیاهان استفاده می‌شوند. بطور طبیعی در همه خاک ها فسفر یافت می شود اما لزوما فرم قابل جذبی برای گیاهان نیستند. اشکال مخالف فسفر موجود در خاک عبارتند از:

فسفات معدنی

فسفات معدنی با فرمول شیمیایی P₂O₅ از منابع اصلی فسفر در خاک است. پنتا اکسید فسفر به صورت معمول به عنوان مؤثرترین فرم فسفر قابل جذب برای گیاهان معرفی می‌ شود. این فسفر به صورت آنیون فسفات در آب حل شده و توسط ریشه‌ های گیاه جذب می‌ شود. مهمترین فسفات های معدنی موجود در خاک عبارتند از:

• آپاتیت : Ca5(PO4)۳(F,Cl,OH)
• فلوئور آپاتیت : Ca5(PO4)3F
• کربنات آپاتیت : Ca5(PO4)3CO3
• هیدروژن آپاتیت Ca5(PO4)۳(OH)
• تری کلسیم فسفات (TCP): Ca3(PO4)۲
• دی کلسیم فسفات (DCP): Ca(H2PO4)۲
• دی هیدروژن فسفات کلسیم (DHP): Ca(H2PO4)۲
• فسفات آهن (FePO4)
• فسفات آلومینیوم (AlPO4)

فسفات آلی

این نوع  فسفات ها از منابع طبیعی مانند کودهای گیاهی، کمپوست، باقیمانده‌ های گیاهی و جلبک‌ ها به وجود می آید. این فرم فسفر ممکن است به صورت آلی یا آنیون فسفات در آب حل و توسط ریشه‌ های گیاه جذب شود. گروه فسفات های آلی به دو دسته عمده فسفات های لیپیدی و فسفات های پروتئینی به شرح ذیل تقسیم می شوند:

• فسفات های لیپیدی

  • فسفات دی استیل (DAP): C2H5O4P
  • فسفات دی پالمیتوئیل (DPAP): C15H31O4P
  • فسفات دی اولئیک (DOPA): C17H33O4P

• فسفات های پروتئینی

  • فسفات پیروفسفات (PPi): -P2O74
  • فسفات تریفسفات (Pi): -PO43
  • فسفات دیفسفات (-P2O74): -P2O74

فسفات آهنی

 فسفات آهنی ترکیبی از آهن، فسفر و اکسیژن است. این فسفات ها در خاک دارای Ph اسیدی تا خنثی است. همچنین به دو شکل کلی قابل جذب و غیر قابل جذب در خاک وجود دارد. فسفات های آهنی محلول مانند آهن فسفات دی هیدرات (FePO4·2H2O) و آهن فسفات هیدراته (FePO4·H2O) نمک های فسفریک آهن هستند. این ترکیبات به دلیل وجود پیوندهای هیدروژنی بین آهن و آب، قابل حل بوده و برای گیاهان قابل جذب می باشند.

اما فسفات های آهنی مانند هیدروژن فسفریک آهن (Fe3(PO4)۲·H2O) و فسفات آهن (FePO4) در آب نا محلول هستند. این کانی های فسفات آهن به دلیل وجود پیوندهای مستحکم کووالانسی بین یون های فسفر و آهن، نا محلول بوده و قابل جذب برای گیاهان نیستند.

بهترین کودهای فسفاتی

کودهای فسفاتی از ترکیبات فسفر اصلی مانند سوپرفسفات، دی‌ آمونیوم فسفات و تری‌ سوپرفسفات تشکیل شده‌ اند. این کودها به عنوان منابع محلول فسفر برای گیاهان مورد استفاده قرار می‌ گیرند.

انواع کودهای فسفر 

کودهای فسفری مختلفی به فرم های گرانول، پودری و مایع در بازار وجود دارد. انتخاب بهترین کود فسفر به عوامل مختلفی از جمله، نوع و رقم گیاه مورد کشت، نتایج آزمون های بیوشیمیایی خاک و آب، بودجه مالی، تناوب باغی و زراعی و وسعت کشت بستگی دارد.

پرکاربردترین کودهای فسفره

• دی سوپر فسفات تری کلسیم (TSP): این کود حاوی ۴۶ درصد فسفر است.
• سوبر فسفات تری کلسیم (SSP): این کود حاوی ۲۰-۲۵ درصد فسفر است.
• فسفات دی آمونیوم (DAP): دی آمونیوم فسفات این کود حاوی ۱۸ درصد فسفر و ۲۱ درصد نیتروژن است.
• فسفات مونو آمونیوم (MAP): این کود حاوی ۱۰ درصد فسفر و ۱۱ درصد نیتروژن است.

بهترین کودهای فسفر بالا

کودهای فسفر بالا به دسته‌ ای از کودهای شیمیایی اطلاق می‌ شود که در فرمولاسیون آن‌ها، درصد فسفر نسبت به دو عنصر اصلی دیگر (نیتروژن و پتاسیم) به‌ طور قابل‌ توجهی بیشتر است. در آنالیز این کودها، عدد میانی فرمول N-P-K بالاترین رقم را به خود اختصاص می‌ دهد (مانند ۱۰-۵۲-۱۰)

رایج‌ ترین انواع فرمولاسیون‌ های کودهای فسفر بالا

کودهای فسفر بالا معمولاً در فرم‌ های کاملاً محلول در آب (Water-Soluble) و با قابلیت جذب سریع تولید می‌ شوند:

بهترین زمان‌ های مصرف کود فسفر بالا

برای دستیابی به بیشترین بهره‌ وری، کودهای فسفر بالا باید در نقاط عطف چرخه رشد گیاه استفاده شوند:

1. مرحله استقرار اولیه (ابتدای فصل / پس از انتقال نشا): برای تشکیل ریشه‌ های عمیق و مویین و غلبه بر شوک انتقال.
2. پیش از شروع گل‌ دهی (Pre-flowering): به‌ منظور تحریک تشکیل جوانه‌ های زایشی (Bud Differentiation) و تقویت سیستم گل‌ انگیزی.
3. مرحله غده‌ بندی یا بستن بذر: در محصولاتی نظیر سیب‌ زمینی، پیاز و غلات برای تحریک تقسیم سلولی اولیه در بافت‌ های زایشی.

نکات و توصیه‌ های کاربردی در مصرف کود فسفره

• توجه به pH خاک: فسفر در خاک‌ های بسیار قلیایی (آهکی با $pH>7.5$) یا بسیار اسیدی تثبیت (Fixation) شده و غیرقابل جذب می‌ شود. در خاک‌ های آهکی ایران، استفاده از کودهای فسفر بالای اسیدی، همراهی با هیومیک اسید بازدهی بسیار بالاتری دارد.
• احتیاط در اختلاط: از اختلاط مستقیم کودهای فسفره غلیظ با کودهای حاوی کلسیم (مانند نیترات کلسیم) و سولفات منیزیم در یک تانک خودداری کنید؛ زیرا منجر به تشکیل رسوب نامحلول فسفات کلسیم می‌ شود.
• روش مصرف: این کودها هم به‌ صورت کود آبیاری (Fertigation) و هم به‌ صورت محلول‌ پاشی برگی (Foliar Spray) قابل استفاده هستند. در اوایل فصل و هوای سرد که ریشه توان جذب کمی دارد، محلول‌ پاشی برگی اثربخشی سریعی نشان می‌ دهد.

نقش کودهای فسفره بر رشد و توسعه گیاهان

استفاده از کودهای فسفره منجر به اثرات متعددی بر رشد و توسعه گیاهان می‌ شود. نقش فسفر در گیاه محدود نیست و باید کمبود آن در خاک را جدی تلقی کرد. خلاصه ای از مهمترین نقش های فسفر در گیاهان عبارتند از: 

• افزایش رشد ریشه: فسفر به عنوان یکی از عناصر مهم در تشکیل ریشه‌ها عمل می‌کند و وجود غلظت مناسب از  فسفر در خاک می‌ تواند رشد ریشه‌ ها را تقویت کند.
• افزایش تولید مثمر: فسفر به عنوان عنصری اساسی در تشکیل میوه و دانه‌ ها در گیاهان دارای تأثیر مستقیم است. باغات میوه ای که دارای غنای مناسبی از فسفر باشند، محصولات آن بازارپسند تر بوده و کیفیت تجاری بالاتری دارند.
• تقویت مقاومت به تنش‌ های محیطی: گیاهان که از مقدار کافی فسفر بهره‌ مند هستند، مقاومت به تنش‌ های محیطی مانند خشکسالی و شوری را در مقایسه با گیاهانی که کمبود فسفر دارند، بسیار راحت تر تحمل می کنند.

.