آنغوزه

آنغوزه چیست؟|چه کاربردهایی دارد؟ چگونه تولید و تکثیر می شود

آنغوزه یا آنقوزه با نام علمی Ferula asafoetida، گیاهی دارویی، صنعتی و مرتعی از خانواده چتریان (Apiaceae) است. این گیاه به‌ دلیل تولید صمغ ارزشمند و معطر خود، در صنایع دارویی، غذایی و برخی کاربردهای کشاورزی اهمیت زیادی دارد. ایران، به‌ ویژه نواحی استپی و دامنه‌ های زاگرس، از رویشگاه‌ های مهم آنغوزه به‌ شمار می‌ رود؛ افغانستان نیز یکی دیگر از خاستگاه‌ های اصلی این گیاه است. آنقوزه در کنار کتیرا از مهمترین صمغ های گیاهان دارویی ایران هستند.

برداشت بی‌ رویه و غیراصولی صمغ آنغوزه در سال‌ های اخیر، تراکم این گیاه را در برخی مراتع کاهش داده است. بنابراین، بهره‌ برداری مجاز، مدیریت‌ شده و همراه با برنامه‌ های احیا و تکثیر، برای حفاظت از ذخایر طبیعی آنغوزه ضروری است.

گیاه دارویی آنغوزه چه شکلی است؟

آنغوزه گیاهی علفی، چندساله و غالباً تک‌ بارده (مونوکارپیک) است؛ یعنی پس از رسیدن به مرحله گل‌ دهی و بذر‌دهی، چرخه زندگی آن به پایان می‌ رسد. این گیاه دارای ریشه‌ ای ضخیم، گوشتی و سرشار از شیره است که صمغ اولئورزینی از آن استخراج می‌ شود.

مهم‌ ترین ویژگی‌ های ظاهری آنغوزه 

• ریشه ضخیم و گوشتی با توان ذخیره‌ سازی شیره گیاهی
• ساقه نسبتاً گوشتی با ارتفاعی حدود ۱ تا ۲ متر
• رشد برگ‌ ها به‌صورت طوقه‌ ای در سال‌ های نخست
• گل‌ آذین چتری با گل‌ های زردرنگ در انتهای ساقه
• میوه‌ های بیضی‌ شکل، تیره‌ رنگ و دارای بوی تند

در سال‌ های ابتدایی رشد، ساقه هوایی گیاه بسیار کوتاه یا نامشهود است و برگ‌ ها نزدیک سطح خاک گسترش می‌ یابند. با رسیدن گیاه به مرحله زایشی، ساقه گل‌ دهنده ظاهر شده و گل‌ آذین‌ های چتری تشکیل می‌ شوند.

بذر آنغوزه

بذر آنغوزه 9 تا 12 ميلي­متر طول و  5 تا 7.5 ميلي­متر عرض دارد. وزن هزار دانه 5/12 گرم، و وزن هکتوليتر آن 4/196 گرم بر سانتي متر مکعب مي­ باشد. استاندارد خلوص بذر آنغوزه حدود 80 درصد و همچنین استاندارد قوه ­ناميه آن بيش از 80 درصد بوده و تا 3 سال بذر  می تواند قوه ­ناميه خود را حفظ کند.

برای موفقیت در احیای مراتع و کشت آنغوزه، استفاده از بذر دارای خلوص و قوه نامیه مناسب اهمیت زیادی دارد. جمع‌ آوری بذر باید پیش از پراکنش طبیعی آن در رویشگاه انجام شود تا امکان تکثیر و استقرار گیاه در عرصه‌ های مرتعی فراهم باشد.

.

مشخصات صمغ آنغوزه

صمغ آنغوزه شيره گياهي يا صمغ اولئورزيني است که از تيغ ­زدن ريشه يا پايين ساقه و يا قطع ساقه گياهان مولد از ناحيه يقه گياه خارج می ­شود. هر سه روز يکبار ترشحات نرم سفيد رنگی جمع شده که در مجاورت هوا، قهوه ­ای، سخت و ترد می شود. پس از گذشت سه ماه ريزوم قدرت حياتي خود را از دست می ­دهد. تقريباً از هر پايه حدود يک کيلو­گرم صمغ می توان برداشت کرد. 

 

راهنمای جامع صمغ آنغوزه، خواص درمانی و روشهای مصرف

ترکیبات شیمیایی آنغوزه چیست؟

آنغوزه گیاهی دارویی، مرتعی و صنعتی است. نوع مرغوب آنغوزه دارای 62 درصد رزین، 25 درصد صمغ، 7-3 درصد اسانس، 28/1 درصد فرولیک اسید آزاد و به مقدار بسیار جزئی وانیلین می­باشد (زارع کاریزی 1388). همچنین ترکیبات جدیدی نظیر آزافوئتیدین، فروکولیسین، آزافوئتیدنول A، آزافوئتیدنول B ، سارادافرین و فوئتیدین از گروه کومارین­ های سزکوئی ترپنوئیدی از رزین صمغ آنغوزه جداسازی گردیده است (زارع کاریزی 1388). بر اساس بررسی میزان عناصر موجود در گیاه آنغوزه مشخص شده است که عناصری از قبیل آهن، استرانسیم، روی و مس به میزان قابل توجهی در این گیاه موجود است . بوی بد اسانس آنقوزه مربوط به ترکیبات سولفوره آن به فرمولهای C₇H₁₄S₂ و C₁₁H₂₀O₂ است.

اسانس آنقوزه

اسانس آنقوزه در مقابل هوا به سرعت اکسیده می­ شود. این اسانس شامل دو نوع ترپن، پینن و یک سزکوئی­ترپن با بوی لاوند و ترکیبات گوگرد داری است. مجموعاً 65 درصد آن را این دو ترکیب، تشکیل می­ دهند. طبق بررسی ترکیبات شیمیایی موجود در اسانس صمغ گیاه آنغوزه ثابت شده است که اسانس شامل درصد­های بالایی از ترکیباتی نظیر بوتیل پروپنیل دیسولفاید و ترکیبات گوگرد دار دیگر است. همچنین درصدهای کمتری از آلفا- پینن، بتا- پینن، 3- کارن، سیس- اوسمین و آلفا-هومولن نیز در آن مشاهده شده است.

کاربرد صنعتی آنغوزه

باتوجه به اهمیت قابل توجه گیاه دارویی آنقوزه در درمان بسیاری از بیماری ها و کاربردهای آن در صنایع غذایی، استفاده از صمغ و عصاره حاصل از آن را حائز اهمیت قرار داده است­. صمغ الئورزینی اين گياه را می توان در تولید دارو و صادرات آن به سایر کشورها استفاده کرد. تقریباً کل آنقوزه تولیدی در ایران به خارج از کشور صادر می ­گردد و مصرف داخلی آن بسیار ناچیز است. این میزان تولید شامل مجموع بهره ­برداری­ های مجاز (در قالب طرح ­های بهره ­برداری) و غیر مجاز می­ باشد. بیشترین میزان تولید نیز دراستان­ های فارس، کرمان و خراسان جنوبی صورت می­ گیرد.

اهمیت صنعتی و صادراتی آنغوزه

آنغوزه یکی از گیاهان دارویی ارزشمند ایران است و بخش قابل‌ توجهی از تولید آن به بازارهای خارجی صادر می‌ شود. صمغ و عصاره این گیاه در صنایع دارویی، غذایی و فرآوری مواد طبیعی کاربرد دارند.

توسعه فرآوری داخلی صمغ آنغوزه، تولید محصولات با ارزش افزوده و صادرات فرآورده‌ های استاندارد، می‌ تواند به کاهش خام‌ فروشی و افزایش درآمد بهره‌ برداران محلی کمک کند.

احیای مراتع و حفاظت از آنغوزه

آنغوزه یکی از بهترین گیاهان دارویی برای کاشت است، منبع درآمد مهمی برای بسیاری از جوامع محلی، روستاییان و بهره‌ برداران مرتعی است. با این حال، حفظ رویشگاه‌ های طبیعی آن نیازمند مدیریت اصولی برداشت و توجه به تولید بذر است.

اقداماتی مانند موارد زیر می‌ توانند در حفاظت از این گونه مؤثر باشند:

• برداشت صمغ با روش‌ های فنی و مجاز
• جلوگیری از برداشت از بوته‌ های نابالغ
• حفظ بوته‌ های بذر زا در مرتع
• جمع‌ آوری بذر پیش از پراکنش کامل
• بذرپاشی در مناطق مناسب و حفاظت از عرصه‌ های احیا شده
• آموزش بهره‌ برداران محلی و نظارت بر برداشت

 آنغوزه چطور تکثیر و تولید می شود؟

تکثیر طبیعی آنغوزه عمدتاً از طریق بذر انجام می‌ شود. گیاهان بالغ آنقوزه پس از گل‌ دهی، تعداد زیادی بذر تولید می‌ کنند که به کمک باد در سطح رویشگاه پراکنده می‌ شوند. با توجه به کاهش برخی رویشگاه‌ های طبیعی، تولید نهال و گیاهچه از روش‌ های نوین مانند کشت بافت می‌ تواند در برنامه‌ های حفاظتی و تجاری اهمیت زیادی داشته باشد.

چند نوع آنغوزه در ایران وجود دارد؟

آنغوزه ایران را نمی‌ توان به‌ سادگی به چند «واریته» رسمی تقسیم کرد. آنچه در منابع ایرانی بیشتر با عنوان آنغوزه شیرین و آنغوزه تلخ شناخته می‌ شود، بیشتر به اکوتیپ/جمعیت‌ های جغرافیایی و تفاوت‌ های شیمیایی و ژنتیکی مربوط است، نه لزوماً دو واریته گیاه‌ شناسی رسمی. 

آنغوزه در کدام شهرهای ایران وجود دارد؟

بر اساس مطالعات جمعیت‌ شناسی و نمونه‌ برداری‌ های علمی، Ferula assa-foetida در بخش وسیعی از ایران، به‌ خصوص مناطق خشک و نیمه‌ خشک مرکزی و جنوبی، دیده می‌ شود. جمعیت‌ های مورد مطالعه از استان‌ های کرمان، فارس، خراسان، یزد، اصفهان، هرمزگان و کهگیلویه و بویراحمد گزارش شده‌ اند.

آنغوزه (Ferula assa-foetida) در ایران به‌ دلیل فشار شدید بر جمعیت‌ های وحشی و دشواری باززایی طبیعی در وضعیت نگران‌کننده‌ ای قرار گرفته است. نکته مهم این است که مشکل فقط «برداشت زیاد» نیست؛ ترکیبی از شیوه برداشت، زیست‌ شناسی گیاه، چرای دام، تخریب زیستگاه و تغییر اقلیم است. پژوهش‌ های ایرانی نیز آن را از گیاهان دارویی در معرض خطر معرفی کرده‌ اند.

برداشت صمغ، خود گیاه را می‌ کُشد

مهم‌ ترین عامل، روش سنتی برداشت شیره/ اولئوگام‌ رزین است.

برای استخراج صمغ، قسمت فوقانی ریشه یا ناحیه طوقه گیاه زخمی یا بریده می‌ شود. در برخی روش‌ های سنتی، برش به‌گونه‌ ای انجام می‌ شود که جوانه‌ های تاج و نقطه رشد آسیب می‌ بینند و در نتیجه گیاه دیگر قادر به ادامه رشد نیست. یک مطالعه در خراسان نشان داده که روش متداول برش می‌ تواند باعث مرگ گیاه شود، درحالی‌ که روش‌ های اصلاح‌ شده مانند برش گود (concave) امکان برداشت همراه با بقای بیشتر گیاه را فراهم می‌کنند.

بنابراین مسئله اصلی این است:

برداشت صمغ از یک گیاه وحشی ≠ برداشت یک محصول کشاورزی از گیاه قابل تجدید.

آنغوزه گیاهی است که فقط یک‌ بار در طول زندگی تولید مثل می‌ کند

آنقوزه یک گیاه مونوکارپیک (monocarpic) است؛ یعنی پس از طی چند سال رشد رویشی، وارد مرحله گلدهی و تولید بذر می‌ شود و سپس چرخه زندگی آن به پایان می‌ رسد. به همین دلیل اگر قبل از رسیدن به مرحله تولید بذر برداشت شدید انجام شود، نسل بعدی گیاه نیز از بین می رود. مطالعات روی جنس Ferula تأکید کرده‌ اند که برداشت بیش از حد ریشه و بخش‌ های زایشی می‌ تواند برای جمعیت‌ های طبیعی بسیار مخرب باشد. این موضوع آنغوزه را از بسیاری از گیاهان دارویی چندساله که مرتباً از اندام هوایی آنها برداشت می‌ شود، متمایز می‌ کند.

چرا بذر آنغوزه به‌ راحتی جوانه نمی‌ زند؟

بذر آنغوزه دارای خواب سنگینی است. به عبارت دیگر در انغوزه، جوانه‌ زنی بسیار ضعیف است. در مطالعات مربوط به انقوزه، دشواری جوانه‌ زنی بذر یکی از عوامل محدودکننده بازسازی طبیعی جمعیت‌ ها معرفی شده است. بنابراین حتی اگر تعدادی گیاه مادر از برداشت جان سالم به در ببرند، بازسازی جمعیت الزاماً سریع اتفاق نمی‌ افتد. بذر انقوزه نیاز به شکست خواب دارد تا بتواند جوانه بزند.

راهنمای خرید و مصرف انواع صمغ آنغوزه برای بهبود بیماری های گوارشی

دام ها انغوزه های وحشی را از بین می برند

آنغوزه در مناطق خشک و نیمه‌ خشک و مراتع ایران رشد می‌ کند؛ مناطقی که دامداری نیز در آنها اهمیت زیادی دارد. چرای دام، به‌ خصوص در مراحل حساس جوانه‌ زنی و استقرار گیاهچه‌ ها، می‌ تواند مانع تجدید نسل طبیعی شود. در مطالعات خراسان جنوبی نیز کنترل زمان ورود دام به مراتع آنغوزه به‌ عنوان بخشی از مدیریت پایدار پیشنهاد شده است.

آنغوزه در چه آب و هوایی رشد می کند؟

آنغوزه عمدتاً در محیط‌ های خشک و نیمه‌ خشک زندگی می‌ کند و به شرایط بارندگی و دمای منطقه حساس است. کاهش بارندگی، افزایش دما، خشکسالی‌ های طولانی‌ تر و تغییر الگوی بارش می‌ توانند:

• تولید بذر را کاهش دهند؛
• استقرار گیاهچه‌ها را دشوار کنند؛
• دوره رشد را تغییر دهند؛
• فشار خشکی بر گیاه را افزایش دهند؛
• و ظرفیت بازسازی طبیعی مراتع را کاهش دهند.

بنابراین چرا آنغوزه در خطر است؟

می‌ توان مسئله را به شکل زیر خلاصه کرد:

تقاضای بالا برای صمغ
↓
افزایش برداشت از طبیعت
↓
روش‌های برداشت مخرب
↓
مرگ گیاهان مولد صمغ و کاهش گیاهان مادر
↓
کاهش تولید بذر
↓
جوانه‌ زنی و استقرار دشوار
↓
بازسازی طبیعی کند
↓
کاهش تراکم جمعیت‌ های وحشی

و در کنار همه اینها:

خشکسالی + تغییر اقلیم + چرای دام + تخریب زیستگاه

راه‌ حل چیست؟

راه حل لزوماً حذف برداشت آنغوزه نیست؛ بلکه، تغییر مدل بهره‌ برداری است. مطالعات نشان داده‌ اند که با روش‌ های برداشت اصلاح‌ شده می‌ توان هم صمغ تولید کرد و هم احتمال بقای گیاه را افزایش داد. همچنین پژوهش‌ های جدیدتر روی تکثیر و باززایی آزمایشگاهی آنغوزه نشان می‌ دهند که تولید نهال و توسعه کشت زراعی می‌ تواند بخشی از فشار روی جمعیت‌ های وحشی را کاهش دهد.