آنغوزه |خواص، کاربردها، برداشت و کشت بافت آنغوزه
آنغوزه یا آنقوزه با نام علمی Ferula asafoetida، گیاهی دارویی، صنعتی و مرتعی از خانواده چتریان (Apiaceae) است. این گیاه بهدلیل تولید صمغ ارزشمند و معطر خود، در صنایع دارویی، غذایی و برخی کاربردهای کشاورزی اهمیت زیادی دارد. ایران، به ویژه نواحی استپی و دامنه های زاگرس، از رویشگاه های مهم آنغوزه بهشمار می رود؛ افغانستان نیز یکی دیگر از خاستگاه های اصلی این گیاه است.
برداشت بی رویه و غیراصولی صمغ آنغوزه در سال های اخیر، تراکم این گیاه را در برخی مراتع کاهش داده است. بنابراین، بهره برداری مجاز، مدیریت شده و همراه با برنامه های احیا و تکثیر، برای حفاظت از ذخایر طبیعی آنغوزه ضروری است.
نکته مهم: اطلاعات مربوط به خواص درمانی آنغوزه عمدتاً بر پایه منابع طب سنتی و برخی مطالعات آزمایشگاهی بیان می شود. مصرف درمانی، به ویژه در دوران بارداری، شیردهی یا هنگام مصرف داروهای دیگر، باید با نظر پزشک یا داروساز انجام شود.
گیاهشناسی
آنغوزه گیاهی علفی، چندساله و غالباً تک بارده (مونوکارپیک) است؛ یعنی پس از رسیدن به مرحله گل دهی و بذردهی، چرخه زندگی آن به پایان می رسد. این گیاه دارای ریشه ای ضخیم، گوشتی و سرشار از شیره است که صمغ اولئورزینی از آن استخراج می شود.
مهم ترین ویژگی های ظاهری آنغوزه
- ریشه ضخیم و گوشتی با توان ذخیره سازی شیره گیاهی
- ساقه نسبتاً گوشتی با ارتفاعی حدود ۱ تا ۲ متر
- رشد برگ ها بهصورت طوقه ای در سال های نخست
- گل آذین چتری با گل های زردرنگ در انتهای ساقه
- میوه های بیضی شکل، تیره رنگ و دارای بوی تند
در سال های ابتدایی رشد، ساقه هوایی گیاه بسیار کوتاه یا نامشهود است و برگ ها نزدیک سطح خاک گسترش می یابند. با رسیدن گیاه به مرحله زایشی، ساقه گل دهنده ظاهر شده و گل آذین های چتری تشکیل می شوند.
بذر آنغوزه
بذر آنغوزه ۹ تا ۱۲ میلیمتر طول و ۵ تا ۷.۵ میلیمتر عرض دارد. وزن هزار دانه ۵/۱۲ گرم، و وزن هکتولیتر آن ۴/۱۹۶ گرم بر سانتی متر مکعب می باشد. استاندارد خلوص بذر آنغوزه حدود ۸۰ درصد و همچنین استاندارد قوه نامیه آن بیش از ۸۰ درصد بوده و تا ۳ سال بذر می تواند قوه نامیه خود را حفظ کند.
برای موفقیت در احیای مراتع و کشت آنغوزه، استفاده از بذر دارای خلوص و قوه نامیه مناسب اهمیت زیادی دارد. جمع آوری بذر باید پیش از پراکنش طبیعی آن در رویشگاه انجام شود تا امکان تکثیر و استقرار گیاه در عرصههای مرتعی فراهم باشد.
.
مشخصات صمغ آنغوزه
صمغ آنغوزه شیره گیاهی یا صمغ اولئورزینی است که از تیغ زدن ریشه یا پایین ساقه و یا قطع ساقه گیاهان مولد از ناحیه یقه گیاه خارج می شود. هر سه روز یکبار ترشحات نرم سفید رنگی جمع شده که در مجاورت هوا، قهوه ای، سخت و ترد می شود. پس از گذشت سه ماه ریزوم قدرت حیاتی خود را از دست می دهد. تقریباً از هر پایه حدود یک کیلوگرم صمغ می توان برداشت کرد.
طعم، بو و ویژگی های حسی آنغوزه
طعم آنغوزه گس و در بعضی گونه ها تلخ و بویی شبیه بوی سیر و خیلی تند دارد. بوی آن از طریق مدفوع و گاز معده دفع می گردد. در طب سنتی، آنغوزه را با دو نام ذکر میکنند، یکی آنغوزه سفید یا حلتیت طیب که از انجدان طیب گرفته می شود. دیگری آنغوزه سیاه یا حلتیت منتن که از انجدان منتن گرفته می شود. (زارع کاریزی ۱۳۸۸).
انواع شیره آنغوزه
-
نوع اشکی یا دانه ای
اوّلین برداشت شیرابه که بدون مقطع گیاهی باشد نوع اشکی است. این صمغ از ساقه گیاه و به مقدار کم در حالت طبیعی خارج میشود. این نوع شیره مرغوبترین و نادرترین نوع آنغوزه است. ظاهری مسطح و بیضوی، بدون خاک و خاشاک دارد و نرمی خود را نیز مدّتی حفظ می کند. این نوع در مجاورت هوا سریعاً اکسیده و تیره شده و به رنگ بنفش گل هلویی و سپس قرمز – قهوه ای در می آید. اگر این شره شکسته شود مقطع آن به رنگ سفید متمایل به زرد یا کمی گلی می شود.
-
توده ای
این نوع شیره در اثر تیغ زدن محل یقه گیاه (بعد از مراحل آماده سازی گیاه) از محل زخم خارج و معمولا با بی دقّتی جمع آوری شده و به رنگ های متفاوت زرد، قرمز، قهوه ای و خاکستری قهوه ای است. نوع توده ای در مقایسه با نوع اشکی، سختی بالاتری داشته و ناخالص تر است به طوری که در آن کاه و حتًی قطعات ریشه و خرده های برگ یافت می شود و ارزش آن از نوع اشکی پایین تر است.
مهمترین خواص درمانی آنغوزه چیست؟
صمغ الئورزینی این گیاه از گذشته های دور کاربرد غذایی و دارویی فراوانی دارد. در طب سنتی آسیا، صمغ ریشه آنغوزه به عنوان تنظیم سیستم هاضمه، پاککننده و تحریک کننده پرزهای روده ای، کرم کش، خلط آور، ضد یبوست، داروی مسکن و اشتها آور تجویز می شود. عصاره متانولی حاصل از ریشه های آنغوزه دارای اثر بازدارندگی بر روی فعالیت HCV-PR می باشد. در کشور آمریکا از آنغوزه برای ساختن یک نوع سس معطر به نام Worcestershir استفاده می کنند. این سس طعم تندی داشته و به عنوان چاشنی مورد مصرف غذایی قرار می گیرد (زارع کاریزی ۱۳۸۸).
آنقوزه چه کاربردهایی در پزشکی و داروسازی دارد؟
برگ های این گیاه ضد کرم، ضد نفخ و معرق می باشد. همچنین ساقه به عنوان تقویت کننده کبد و مغز استفاده می شود. صمغ ریشه آنغوزه جهت تهیه داروهای ضد انگل (مالاریا و آمیب)، ضد تشنج، قاعده آور و مقوی قلب مورد استفاده قرار می گیرد. همچنین این گیاه دارویی در رفع بیماری های با منشاء عصبی، دستگاه تنفس، اسپاسم حنجره، آسم، دستگاه گوارش و رفع یبوست افراد مسن، موثر است. فعالیت پروتئاز ویروس هپاتیت C سبب تسهیل تکثیر ویروس هپاتیت C می شود. در بیماری ذات الریه آن را به عنوان تنقیه مصرف کرده و در مورد قولنج روده ای اطفال می تواند اثرات مفیدی داشته باشد .
استفاده از آنتى بیوتیک ها در اکثر کشورها براى درمان بیمارى ها و جلوگیرى از عفونت ها بسیار معمول بوده و عواقب بعد از آن به خاطر سنتزى و شیمیایى بودن و مقاومت بدن نسبت به آنتى بیوتیک مى تواند سلامت مردم جامعه را مورد تهدید قراردهد. از این رو امروزه استفاده از ترکیبات گیاهى براى درمان بیماری ها و عفونت ها به خصوص در کشورهاى در حال توسعه مورد توجه قرار گرفته است.
در استان لرستان از پخته کلاله گیاه آنغوزه در درمان بیماری های رماتیسمی استفاده می کنند. همچنین ضماد آنغوزه برای پیشگیری از ریزش مو موثر می باشد. جلوگیری از سقط جنین و جلوگیری از بارداری موثر از دیگر خواص دارویی و درمانی این گیاه است. آنغوزه همچنین سبب کاهش فشار خون و رقیق شدن خون می شود.
سایر کاربردهای مهم
علاوه بر ویژگى هاى ضد میکروبى گیاهان و ترکیبات طبیعى موجود در آن، بعضى از این گیاهان داراى خواص ویژه ای بوده و دارای خواص آنتى اکسیدانى مى باشند که باید در افزایش سلامت افراد جامعه مورد توجه قرار بگیرد. اکثر گیاهان وحشى (کوهى) داراى چنین ویژگى هایى بوده و ایران به عنوان یکى از مناطق اصلى رویشگاه هاى آنقوزه به خصوص در دامنه هاى رشته کوه زاگرس محسوب مى شود. باتوجه به اثرات ضد قارچی و ضد میکروبی آنغوزه در کنار سایر ویژگی های دارویی آن میتوان از این عامل درکنار سایر بخش های به عنوان بخش اصلی در جهت تولید دارو استفاده کرد.
کاربرد در کشاورزی
مطالعات انجام شده نشان می دهد: عصاره آنغوزه، تاثیری مانند خرزهره و اسطوخدوس به عنوان حشره کش بر روی شب پره آرد و شپشک آردی دارد. در این پژوهش نشان داده شد که عصاره آنغوزه نسبت به دو گیاه دیگر دارای بیشترین خاصیت حشره کشی است.
همچنین عصاره گیاه آنغوزه سبب افزایش ترشح هورمون پرولاکتین در گوسفند، خرگوش و موش صحرایی می شود، بنابراین آنغوزه دارای خواص لاکتوژنیک بوده و ممکن است آنغوزه حاوی مواد لاکتوژنی مشابه پکتین و بتاگلوکان باشد. آنغوزه به علت بوی ناپسندی که دارد همیشه به صورت حب مصرف میشود. مقدار مصرف آن ۰.۵ تا ۲ گرم در روز است. عصاره الکلی یا اتری آن به مقدار ۱ تا ۴ گرم به کار می رود.
ترکیبات شیمیایی آنغوزه چیست؟
آنغوزه گیاهی دارویی، مرتعی و صنعتی است. نوع مرغوب آنغوزه دارای ۶۲ درصد رزین، ۲۵ درصد صمغ، ۷-۳ درصد اسانس، ۲۸/۱ درصد فرولیک اسید آزاد و به مقدار بسیار جزئی وانیلین میباشد (زارع کاریزی ۱۳۸۸). همچنین ترکیبات جدیدی نظیر آزافوئتیدین، فروکولیسین، آزافوئتیدنول A، آزافوئتیدنول B ، سارادافرین و فوئتیدین از گروه کومارین های سزکوئی ترپنوئیدی از رزین صمغ آنغوزه جداسازی گردیده است (زارع کاریزی ۱۳۸۸). بر اساس بررسی میزان عناصر موجود در گیاه آنغوزه مشخص شده است که عناصری از قبیل آهن، استرانسیم، روی و مس به میزان قابل توجهی در این گیاه موجود است . بوی بد اسانس آنقوزه مربوط به ترکیبات سولفوره آن به فرمولهای C7H14S2 و C11H20O2 است.
اسانس آنقوزه
اسانس آنقوزه در مقابل هوا به سرعت اکسیده می شود. این اسانس شامل دو نوع ترپن، پینن و یک سزکوئیترپن با بوی لاوند و ترکیبات گوگرد داری است. مجموعاً ۶۵ درصد آن را این دو ترکیب، تشکیل می دهند. طبق بررسی ترکیبات شیمیایی موجود در اسانس صمغ گیاه آنغوزه ثابت شده است که اسانس شامل درصدهای بالایی از ترکیباتی نظیر بوتیل پروپنیل دیسولفاید و ترکیبات گوگرد دار دیگر است. همچنین درصدهای کمتری از آلفا- پینن، بتا- پینن، ۳- کارن، سیس- اوسمین و آلفا-هومولن نیز در آن مشاهده شده است.
کاربرد صنعتی آنغوزه
باتوجه به اهمیت قابل توجه گیاه دارویی آنقوزه در درمان بسیاری از بیماری ها و کاربردهای آن در صنایع غذایی، استفاده از صمغ و عصاره حاصل از آن را حائز اهمیت قرار داده است. صمغ الئورزینی این گیاه را می توان در تولید دارو و صادرات آن به سایر کشورها استفاده کرد. تقریباً کل آنقوزه تولیدی در ایران به خارج از کشور صادر می گردد و مصرف داخلی آن بسیار ناچیز است. این میزان تولید شامل مجموع بهره برداری های مجاز (در قالب طرح های بهره برداری) و غیر مجاز می باشد. بیشترین میزان تولید نیز دراستان های فارس، کرمان و خراسان جنوبی صورت می گیرد.
اهمیت صنعتی و صادراتی آنغوزه
آنغوزه یکی از گیاهان دارویی ارزشمند ایران است و بخش قابل توجهی از تولید آن به بازارهای خارجی صادر می شود. صمغ و عصاره این گیاه در صنایع دارویی، غذایی و فرآوری مواد طبیعی کاربرد دارند.
مهمترین استان های تولیدکننده و رویشگاه های مهم آنغوزه در ایران شامل موارد زیر هستند:
- فارس
- کرمان
- خراسان جنوبی
- بخش هایی از دامنه های زاگرس
توسعه فرآوری داخلی صمغ آنغوزه، تولید محصولات با ارزش افزوده و صادرات فرآورده های استاندارد، می تواند به کاهش خام فروشی و افزایش درآمد بهره برداران محلی کمک کند.
احیای مراتع و حفاظت از آنغوزه
آنغوزه یکی از بهترین گیاهان دارویی برای کاشت است، منبع درآمد مهمی برای بسیاری از جوامع محلی، روستاییان و بهره برداران مرتعی است. با این حال، حفظ رویشگاه های طبیعی آن نیازمند مدیریت اصولی برداشت و توجه به تولید بذر است.
اقداماتی مانند موارد زیر می توانند در حفاظت از این گونه مؤثر باشند:
- برداشت صمغ با روش های فنی و مجاز
- جلوگیری از برداشت از بوته های نابالغ
- حفظ بوته های بذر زا در مرتع
- جمع آوری بذر پیش از پراکنش کامل
- بذرپاشی در مناطق مناسب و حفاظت از عرصه های احیا شده
- آموزش بهره برداران محلی و نظارت بر برداشت
تکثیر و تولید آنغوزه
تکثیر طبیعی آنغوزه عمدتاً از طریق بذر انجام می شود. گیاهان بالغ آنقوزه پس از گل دهی، تعداد زیادی بذر تولید می کنند که به کمک باد در سطح رویشگاه پراکنده می شوند. با توجه به کاهش برخی رویشگاه های طبیعی، تولید نهال و گیاهچه از روش های نوین مانند کشت بافت می تواند در برنامه های حفاظتی و تجاری اهمیت زیادی داشته باشد.
زه چیست
کشت بافت آنغوزه
کشت بافت و ریزازدیادی آنغوزه یکی از روش های نوین برای تکثیر انبوه گیاهان دارویی ارزشمند و در معرض فشار برداشت است. این روش می تواند امکان تولید گیاهچه های یکنواخت، سالم و قابل استفاده در برنامه های احیا، تحقیق و کشت تجاری را فراهم کند.
اگرینت با بهره گیری از دانش فنی کشت بافت گیاهان دارویی، آماده همکاری با سازمان ها، مراکز تحقیقاتی، تولیدکنندگان و سرمایه گذاران برای توسعه زنجیره تولید و تکثیر آنغوزه است.
آنغوزه گیاهی دارویی، صنعتی و صادراتی با ارزش اقتصادی بالا است که در مراتع و مناطق خشک ایران رویش دارد. صمغ اولئورزین این گیاه به دلیل ترکیبات معطر و گوگرد دار، در صنایع غذایی، دارویی و پژوهش های مرتبط با آفات طبیعی مورد توجه قرار گرفته است.
با توجه به خطر کاهش جمعیت های طبیعی آنغوزه، توسعه کشت اصولی، بهره برداری پایدار، احیای مراتع و استفاده از روش هایی مانند کشت بافت، نقش مهمی در حفاظت و استفاده اقتصادی پایدار از این گیاه ارزشمند دارد.
