تولید نهال نخل خرما

تولید نهال نخل خرما : معرفی و بررسی بهترین روش های تولید

تولید نهال نخل خرما در ایران و سایر کشورهای خرما خیز جهان به روش های کشت بافت و جداسازی و کاشت پاجوش انجام می شود. همچنین روش کاشت بذر هم در برخی نواحی دیده می شود که به دلیل تفرق صفات و عدم امکان تعیین جنسیت، به هیچ عنوان توصیه نمی شود. مهمترین عامل در انتخاب روش تولید نهال خرما، امکانات مالی و سخت افزاری و هدف از تولید است.

درخت نخل خرما با نام علمی Phoenix Dactylifera یکی از مهمترین گونه های گیاهی مناطق گرمسیری، نیمه گرمسیری، خشک و نیمه خشک است. این درخت تک لپه و همیشه سبز سازگاری زیادی با آب و هوای خشک و کم آبی دارد، همچنین مقاومت قابل توجهی به شوری نیز نشان داده است.  روش های تولید نهال نخل خرما به سه روش کلی تقسیم می شود: کاشت پاجوش، کاشت بذر، کشت بافت گیاهی

کاشت پاجوش

هر درخت نخل در طول عمر خود پاجوش های زیادی تولید می کند اما بطور متوسط فقط حدود پنج پاجوش برای جداسازی و کاشت مجدد مناسب است. پاجوش ها باید حتما در زمستان که فعالیت گیاه به حداقل می رسد جداسازی شوند. روش های شناسایی پاجوش مناسب و جداسازی آن نیز در مطالب جداگانه ای توضیح داده خواهد شد. از آنجایی که پاجوش ها به روش غیرجنسی تولید شده اند، شباهت ژنتیکی بسیار زیادی با درخت مادری دارند و اگر درخت مادری پرمحصول باشد، پاجوش آن نیز محصولی مشابه درخت مادر خواهد داد.

.

معایب پاجوش خرما

چند محدودیت مهم در استفاده از پاجوش خرما وجود دارد. اولین و مهمترین محدودیت، گیرایی آن است. از آنجایی که پاجوش به درخت مادری متصل است، سیستم ریشه ای مستقلی ندارد و پس از جداسازی و قبل از کاشت ابتدا باید ریشه دار شود که این امر موجود ایجاد تلفات حدود نیمی از پاجوش ها می شود، یعنی نصف تعداد پاجوش هایی که برای کشت انتخاب و جداسازی شده اند، ریشه دار نشده و از بین خواهند رفت. (به اصطلاح عامیانه میزان گرفتن پاجوش حدود پنجاه درصد است).

یکی دیگر از محدودیت های استفاده از پاجوش، وجود تعداد کم پاجوش مناسب است. همانطور که پیش تر گفته شده، هر درخت نخل در طول عمر خود فقط حدود پنج تا هشت پاجوش مناسب تولید خواهد کرد. از آنجایی که میزان تلفات کاشت پاجوش بالا است، گزینه چندان مناسبی برای احداث و گسترش نخلستان ها نمی باشد.

بهترین زمان برای بازدید پایه و درخت مادری، تابستان است. در تابستان میوه روی درخت است، پس بهترین زمان برای بررسی سلامت فیزیولوژیک و قدرت باردهی نخل خرما است. سپس در زمستان که فعالیت گیاه به حداقل می رسد برای جداسازی و انتقال آن اقدام کرد.

• کاشت هسته (بذر)

کاشت هسته خرما به دلیل معایب بسیار زیادی که دارد، منسوخ شده است. بذر یا هسته گیاهان از لقاح جنسی ساخته شده است. بنابراین درخت حاصل از بذر، دارای تنوع ژنتیکی زیادی بوده و ممکن است تفاوت های بسیار زیادی با درخت مادری داشته باشد. دومین مشکل مهم، جنسیت درخت است. پس از کاشت بذر  ۲ الی ۴ سال و حتی بیشتر زمان لازم است تا نر یا ماده بودن درخت مشخص شود. این خطر وجود دارد که بجای درخت ماده و مثمر، درخت نر و گرده دهنده شود. امروزه نخلستان های اقتصادی و صنعتی هیچکدام از این روش برای تولید نهال استفاده نمی کنند، اغلب نخلستان های طبیعی طی سالیان به این صورت بوجود آمده و همچنین در زمان باستان، به این روش نخل خرما در سراسر جهان پراکنده شده است.

.</span>

کشت بافت نخل خرما

جدیدترین و مطمئن ترین روش تولید انبوه انواع گیاهان، کشت بافت و ریزازدیادی است. نخل خرما نیز به منظور تولید انبوه به این روش نیازمند است. از آنجایی که تولید طبیعی این درخت استراتژیک گرمسیری بطور طبیعی با محدودیت های زیادی روبرو است و همین محدودیت ها سبب شده تا نتواند پاسخگوی تقاضای نخلداران به نهال سالم و قوی باشد، لذا تولید نهال نخل خرما به روش کشت بافت گیاهی تنها روش مطمئن برای تولید نهال سالم، قوی و اصیل در مقیاس انبوه است.

.

مطالعه کنید: مقایسه نهال کشت بافت و پاجوش خرما

روش های اصلی برای تولید نهال نخل خرما به روش کشت بافت

• روش جنین زایی مستقیم (Direct Somatic Embryogenesis): در این روش، ماده ژنتیکی، پنیر پاجوش یا قلب نخل است (Heart of Palm). برای تولید بافت های جنین زا و سپس نهال خرما، از پنیر خرما استفاده می شود.
• روش اندام زایی مستقیم (Direct Organogenesis): در این روش نیز از پاجوش استفاده می شود. اما تفاوت اصلی در ژرم پلاسم مورد استفاده است. برای تکثیر به این روش، بجای پنیر نخل از مریستم های راسی استفاده می شود.

مقایسه روش‌ های تکثیر خرما

جهش ژنتیکی خرما یکی از محدودیت های روش کشت بافت است. همواره، درصدی از تولیدات نخل خرما به روش کشت بافت دارای جهش ژنتیکی است که البته نباید این را با جهش های اپی ژنتیکی اشتباه گرفت. هرچه روش تولید مدرن تر و پرسنل آزمایشگاه مجرب تر باشند، خطر جهش های ژنتیکی (واریاسیون) کاهش می باید.

در بسیاری از کشورهای خرما خیز جهان از هر دو روش کاشت پاجوش و نهال های کشت بافت استفاده می شود. چهارصد رقم (Variety) مختلف نخل خرما در ایران شناسایی شده است. از این تعداد، حدود بیست رقم از آنها بطور گسترده در سطح کشور و در استان های مختلف بر حسب سازگاری آنها کشت می شوند. برخی از ارقام مهم نخل خرما در ایران عبارتند از:

ارقام خرمای پیارم، مضافتی، مجول، برحی (برهی)، زاهدی (قصب)، کبکاب، خاصویی (خاصه)، استعمران (سایر) ، دیری و شاهانی بطور عمده در ایران کشت می شود. در برخی استان ها نیز ارقام بومی خرما سطح زیر کشت قابل توجهی دارند. برای مثال ارقامی مانند خرمای شی شی و خرمای رنگ نو در استان سیستان و بلوچستان تولید و مصرف می شود.

تاریخ به روز رسانی: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴