صمغ باریجه، خواص و روش مصرف

باریجه چیست؟ | خواص، مضرات، روش مصرف و انواع صمغ باریجه در بازار، راهنمای خرید و مصرف

باریجه با نام علمی Ferula gummosa از تیره چتریان (Apiaceae) یکی از مهمترین و ارزشمندترین گیاهان دارویی و صنعتی بومی ایران است. صمغ باریجه به انگلیسی Galbanum در صنایع داروسازی، عطرسازی و حتی صنایع غذایی کاربرد گسترده‌ای دارد. این گیاه چندساله و تک‌ بارگل (مونوکارپیک) که در ارتفاعات کوهستانی ایران می‌ روید. باریجه از دیرباز به دلیل خواص درمانی منحصر به‌ فرد خود مورد توجه بوده است. ترکیبات شیمیایی متنوع موجود در صمغ باریجه شامل مونوترپن‌ ها، سسکویی‌ ترپن‌ ها و کومارین‌ ها، این گیاه را به منبعی غنی از ترکیبات زیست‌ فعال با خواص ضدالتهابی، ضدمیکروبی، ضدتشنج و تقویت‌ کننده حافظه تبدیل کرده است.

گیاه دارویی باریجه 

باریجه که در زبان‌ های اروپایی با نام Galbanum شناخته می‌ شود. این گیاه دارویی خودرو از خانواده چتریان (Apiaceae) است. صمغ معطری که از ریشه و ساقه این گیاه به دست می‌ آید، از دیرباز در طب سنتی ایران و سایر تمدن‌ های کهن مورد استفاده قرار می‌ گرفته است. ریشه نام «باریجه» در زبان فارسی و «گالبانوم» در زبان‌ های اروپایی هر دو به شیرابه و صمغ معطر این گیاه اشاره دارند. با بریدن لایه‌ ای نازک از ریشه گیاه، مایعی صمغ‌ مانند به رنگ شیر بیرون می‌ زند که در اثر گذشت زمان (مدار) ابتدا به زرد و سپس قرمز تغییر رنگ می‌ دهد.

اهمیت باریجه نه تنها به دلیل کاربردهای درمانی آن، بلکه به دلیل ارزش اقتصادی بالایی است که برای جوامع روستایی و صادرکنندگان دارد. شیرابه و اسانس این گیاه در صنایع مختلفی از جمله داروسازی، غذایی، عطرسازی، چسب‌ سازی و حتی مصارف صنعتی-نظامی مورد استفاده قرار می‌ گیرد.

گیاه‌شناسی باریجه

طبقه‌بندی و نام‌شناسی

• نام علمی: Ferula gummosa Boiss

• نام‌های مترادف: Ferula galbaniflua Boiss. & Buhse، Ferula badrakema Kos.-Pol.، Ferula afghanistanica Hiroe

• خانواده: چتریان (Apiaceae) معروف به Umbelliferae

• نام انگلیسی: Galbanum Plant

• نام‌ های فارسی محلی: باریجه، کما، قسنی (کردی)، جرن (مازندرانی)، بالانبو (اراکی و آشتیانی)، انگدون (ساکنین نواحی کوه دنا)

شکل ظاهری باریجه در طبیعت

باریجه گیاهی است چندساله (پایا) و تک‌ بارگل (مونوکارپیک). بدین معنا که در طول عمر خود تنها یک بار گل می‌ دهد، بذر تولید می‌ کند و سپس از بین می‌ رود.

• ساقه: ساقه‌ ای ضخیم و استوانه‌ ای شکل دارد و ارتفاع آن معمولاً بین ۱ تا ۲ متر متغیر است. ساقه بدون برگ بوده و در قسمت فوقانی دارای انشعابات فراوانی است.
• برگ‌ ها: برگ‌ ها به رنگ سبز مایل به خاکستری، پوشیده از تار و به طول حدود ۳۰ سانتیمتر هستند. شکل برگ‌ ها بریده و شباهت زیادی به برگ‌ های درخت چنار دارد. رشد گیاه در سال‌ های اولیه به صورت روزت (بوته رزت) بوده و از سن پنج سالگی به بعد، ساقه گل‌ دهنده تولید می‌ کند.
• گل و میوه: گل‌ های باریجه به رنگ زرد بوده و به صورت چترهای مرکب در قسمت‌ های فوقانی ساقه ظاهر می‌ شوند. میوه آن بیضی‌ شکل و دراز به طول ۱۲/۲ تا ۱۵/۲ میلیمتر و عرض ۸/۵ تا ۸/۶ میلیمتر است.
• ریشه: ریشه باریجه در زمین به شکل چغندر قند و به رنگ قهوه‌ ای مایل به سیاه است. ریشه دارای غده‌ های ضخیمی است که محل اصلی ذخیره‌ سازی و ترشح صمغ محسوب می‌ شود.

روش تعیین سن گیاه

یکی از روش‌ های جالب برای تعیین سن گیاه باریجه، شمارش لایه‌ های برگی موجود در محل یقه گیاه است. هر لایه برگی نشان‌ دهنده یک سال از عمر رویش این گیاه می‌ باشد. با توجه به شرایط اکولوژیک منطقه، طول عمر باریجه بین ۳ تا ۱۰ سال متغیر است.

در چه شرایط آب و هوایی می توان باریجه را پرورش داد؟

باریجه گیاهی کوهستانی و ییلاقی است که در شرایط اقلیمی خاصی رشد می‌ کند:

• ارتفاع از سطح دریا: ۱۳۰۰ تا ۴۰۰۰ متر

• میانگین بارندگی: حدود ۲۵۰ تا ۵۰۰ میلیمتر در سال

• دمای مورد نیاز: شروع جوانه‌ زنی در ۳ تا ۵ درجه سانتیگراد؛ قادر به تحمل دمای منفی ۱۰ درجه سانتیگراد

• خاک مناسب: خاک‌ های لومی-رسی، زهکشی شده و غنی از هوموس، با مقدار متفاوتی از آهک. این گیاه در اقلیم‌ های استپی سرد با زمستان‌ های طولانی می‌ روید.

باریجه در چه کشورهایی وجود دارد؟

همانطور که گفته شد، باریجه گیاهی بومی ایران است. علاوه بر ایران، در کشورهای افغانستان، ترکمنستان، پاکستان، جنوب روسیه و مناطق مدیترانه نیز پراکنش دارد.

پراکنش در ایران

در ایران، رویشگاه‌ های اصلی باریجه در مناطق کوهستانی شمال، مرکز و غرب کشور قرار دارد. مهم‌ ترین استان‌های دارای رویشگاه باریجه عبارتند از:

• خراسان شمالی

• فیروزکوه و مناطق کوهستانی البرز

• استان تهران (حوضه سد لار، لتیان و امیرکبیر)

• همدان

• زنجان

• کرمانشاه

• فارس

• اردبیل

• چهارمحال و بختیاری

تنوع ژنتیکی

مطالعات نشان داده است که بین اکوتی پ‌های مختلف باریجه در ایران تنوع ژنتیکی بالایی وجود دارد. بر اساس تحقیقات انجام شده با استفاده از نشانگر AFLP، ۲۹۶ آلل قابل نمره‌د هی مشاهده شد که ۸۹ درصد آنها چندشکل بودند. جالب آنکه بین تنوع مولکولی و پراکنش جغرافیایی ارتباط معناداری مشاهده نشده است.

فهرست انواع گیاهان نزدیک به باریجه در ایران

• گونه اصلی باریجه واقعی:

  • Ferula gummosa

• حدود ۳۰ گونه مختلف از جنس Ferula در فلور ایران وجود دارد که برخی از آن‌ ها از نظر ظاهری یا صمغ مشابه باریجه هستند.

به همین دلیل در منابع علمی معمولاً گفته می‌ شود:

باریجه واقعی ایران = Ferula gummosa

ویژگی‌ های فیزیولوژیکی و فیتوشیمیایی

سازوکار تولید و ذخیره صمغ

صمغ باریجه در مجاری ترشحی خاصی در بخش‌ های خارجی ریشه و ساقه گیاه تولید و ذخیره می‌ شود. بیشترین مجاری ترشح صمغ در بخش خارجی ریشه قرار دارد، در حالی‌ که بخش مرکزی غده فاقد مجاری شیرابه است. این مجاری به شکل لوله‌ های استوانه‌ا ی و منفرد در ناحیه آبکش پوست و آبکش‌ های غیر طبیعی پراکنده شده‌ اند.

صمغ باریجه در واقع شیره‌ ای است که در اثر برش زدن یا در شرایط طبیعی به دنبال نیش حشرات از ساقه و ریشه گیاه خارج می‌ شود. این شیره در مجاورت هوا سفت شده و به رنگ قهوه‌ ای، زرد مایل به سبز یا قرمز در می‌ آید.

ترکیبات شیمیایی اصلی

ترکیب شیمیایی صمغ باریجه پیچیده و متنوع است. به طور کلی، صمغ خشک شده باریجه حاوی:

• ۱۰ تا ۲۶ درصد اسانس (روغن فرار)

• ۶۰ تا ۷۵ درصد رزین (مواد رزینی)

• ۵ تا ۳۰ درصد کربوهیدرات‌ ها

• فاقد آلکالوئید و ترکیبات فنلی (به جز مقادیر ناچیزی ساپونین و تانن)

مهم‌ترین ترکیبات در اسانس باریجه عبارتند از:

• مونوترپن‌ ها: آلفا-پینن، بتا-پینن، میرسن، لیمونن، دلتا-۳-کارن

• سسکویی‌ ترپن‌ ها: ژرماکرن-D، آلفا-اودسمول، بولنسول، آلفا-بیزابولول. در مطالعات پیشرفته، ۱۰۶ ترکیب سسکویی‌ ترپنی در اسانس باریجه شناسایی شده است که ۶۸ مورد آن برای اولین بار در این گونه گزارش شده است

• ترکیبات دیگر: بتا-آمیرین (ترکیب غالب بخش رزینی) و کومارین‌ هایی مانند اوبرسیفرون، ۵’-هیدروکسی‌اوراپتن و ۵’-استوکسی‌ اوراپتن

نکته قابل توجه: بر اساس مطالعات ترنسکریپتوم و متابولوم، ریشه باریجه از نظر میزان تجمع مواد رزینی بسیار فعال‌ تر از سایر اندام‌ های گیاه است و بیشترین بیان ژن‌ های درگیر در بیوسنتز ترکیبات کلیدی مانند بتا-آمیرین و ژرماکرن-D در ریشه مشاهده می‌ شود.

خواص درمانی و کاربردهای سنتی و مدرن

باریجه از دیرباز در طب سنتی ایران و سایر فرهنگ‌ ها جایگاه ویژه‌ ای داشته است. سابقه استفاده از این گیاه به بیش از ۳۰۰۰ سال پیش می‌ رسد، جایی که از آن برای تسکین درد و ضدعفونی زخم‌ ها استفاده می‌ شد. در جدول زیر مهم‌ ترین خواص درمانی اثبات‌ شده و سنتی این گیاه مرور شده است.

نکات احتیاط

 مصرف باریجه در دوران بارداری و شیردهی ممنوع است. این گیاه در برخی افراد ممکن است باعث تحریک پوستی شود. لذا توصیه می‌ شود پیش از مصرف موضعی، ابتدا روی ناحیه کوچکی از پوست تست شود. همچنین به دلیل احتمال تداخل با داروهای کاهنده قند خون، افراد دیابتی باید با احتیاط و زیر نظر پزشک از آن استفاده کنند.

روش مصرف صمغ باریجه

صمغ باریجه به دلیل طعم تلخ و بوی نسبتاً تند معمولاً به مقدار کم و در ترکیب با مواد دیگر مصرف می‌شود. در طب سنتی ایران از آن برای مشکلات گوارشی، تنفسی و التهابی استفاده می‌ کنند. مهم است که مصرف آن در دوز کم و محدود باشد. صمغ آنغوزه شباهت زیادی به باریجه دارد.

مصرف خوراکی با آب یا عسل

رایج‌ ترین روش مصرف به صورت خوراکی است.

روش مصرف:

• حدود یک تکه کوچک صمغ (تقریباً به اندازه یک نخود)
• آن را در یک لیوان آب گرم حل کنید.
• می‌ توان برای کاهش طعم تلخ عسل اضافه کرد.
• روزانه ۱ بار مصرف می‌ شود.

کاربردها:

• کمک به هضم غذا
• کاهش نفخ
• تقویت معده

مصرف برای مشکلات تنفسی

برای کمک به کاهش سرفه و خلط.

روش مصرف:

• مقدار کمی صمغ باریجه را در آب گرم یا شیر گرم حل کنید.
• روزانه یک بار مصرف شود.

استفاده موضعی (برای درد مفاصل)

در طب سنتی از باریجه برای کاهش دردهای عضلانی و مفصلی استفاده می شود.

روش استفاده:

• مقدار کمی صمغ را در آب گرم یا روغن زیتون نرم کنید.
• به صورت ضماد روی محل درد قرار دهید.

مصرف به شکل دود یا بخور

در برخی مناطق برای مشکلات تنفسی یا ضدعفونی هوا استفاده می‌ شود.

روش استفاده:

• مقدار کمی از صمغ روی زغال گرم قرار داده می‌ شود.
• بخار یا دود آن استنشاق می‌ شود.

مقدار مصرف پیشنهادی

• معمولاً ۵۰ تا ۲۰۰ میلی‌ گرم در روز
• مصرف بیش از حد ممکن است باعث تحریک معده شود.

موارد احتیاط

• در دوران بارداری و شیردهی مصرف نشود.
• افراد دارای حساسیت به گیاهان تیره چتریان باید احتیاط کنند.
• مصرف زیاد ممکن است باعث تهوع، اسهال یا تحریک معده شود.
• بهتر است مصرف درمانی تحت نظر پزشک یا متخصص طب سنتی باشد.

کاربردهای صنعتی و غیردارویی

باریجه علاوه بر مصارف درمانی، در صنایع مختلف نیز کاربرد گسترده‌ ای دارد:

صنعت عطرسازی

اسانس باریجه به دلیل عطر سبز، خاکی و چوبی منحصر به فرد خود، به عنوان تثبیت‌ کننده عطر و نیز برای افزودن نت‌ های سبز به عطرها استفاده می‌ شود. حالت چرب صمغ آن سبب ماندگاری عطر می‌ شود. این ماده حتی در تهیه بخورهای مذهبی و عودهای معطر نیز کاربرد دارد.

صنایع غذایی

در صنایع غذایی، از باریجه به عنوان طعم‌ دهنده در محصولاتی مانند نوشابه‌ های غیرالکلی، فرآورده‌ های گوشتی و سس‌ ها استفاده می‌ شود.

صنعت چسب‌ سازی

صمغ باریجه چسبی با کیفیت تولید می‌ کند که در چسباندن الماس و سنگ‌ های قیمتی مورد استفاده قرار می‌ گیرد.

صنایع آرایشی و بهداشتی

به دلیل خواص ضدالتهابی و سم‌زدایی، اسانس باریجه در محصولات مراقبت از پوست برای درمان آکنه، اسکار و جای زخم و کاهش چین و چروک کاربرد دارد. همچنین به عنوان حشره‌ کش طبیعی در محصولات دفع پشه و شپش استفاده می‌ شود.

بازار و آمارهای تجاری

بازار جهانی روغن باریجه رشدی قابل توجه را تجربه می‌ کند. بر اساس برآوردهای مختلف، ارزش این بازار در سال ۲۰۲۳ حدود ۶۳۴ تا ۶۵۲ میلیون دلار بوده و پیش‌ بینی می‌شود تا سال ۲۰۳۲ با نرخ رشد مرکب سالانه حدود ۵.۲ درصد به ۹۱۶ میلیون تا ۱ میلیارد دلار برسد. این رشد ناشی از افزایش تقاضا در صنایع داروسازی، عطرسازی و آرایشی-بهداشتی است.

صمغ خام باریجه (Oleo-gum-resin)

این شکل، اصلی‌ ترین و پرمصرف‌ ترین فرآورده باریجه است که به سه صورت عمده در بازار یافت می‌ شود:

اسانس باریجه (Galbanum Essential Oil)

اسانس باریجه از طریق تقطیر با بخار از صمغ خام استخراج می‌ شود و به رنگ زرد کم رنگ تا کهربایی با وزن مخصوص ۰/۸۶۵ تا ۰/۸۹ است. این اسانس در صنایع عطرسازی، داروسازی و آرایشی-بهداشتی به عنوان ماده اولیه با ارزش مورد استفاده قرار می‌ گیرد.

فرآورده‌ های دارویی فرآوری شده

علاوه بر اشکال خام و نیمه‌ فرآوری شده، باریجه در ترکیب با سایر گیاهان دارویی به‌ صورت فرآورده‌ های زیر در بازار عرضه می‌ شود:

• قرص و کپسول‌ های گیاهی ترکیبی (معمولاً برای تقویت معده و ضد نفخ)

• قطره‌ های خوراکی و عرقیات گیاهی (برای بهبود عملکرد دستگاه گوارش)

• پماد و ضمادهای موضعی (برای درمان زخم، التهاب و درد مفاصل)

• محصولات آرایشی-بهداشتی مانند کرم‌ ها و لوسیون‌ های ضدالتهاب

• مواد اولیه عطرسازی (به‌عنوان فیکساتور یا ادکننده)

بسته به نوع فرآورده و غلظت ماده مؤثره، کیفیت و قدرت اثر آن‌ ها متفاوت خواهد بود و توصیه می‌ شود پیش از خرید، حتماً برچسب استاندارد و اصالت محصول بررسی شود.

روش برداشت باریجه

برداشت صمغ باریجه یک فرآیند سنتی و دقیق است. ابزارهای مورد استفاده شامل «تتیشه» برای کندن پای گیاه (اصطلاحاً «پاورداری») و تیغی دسته‌ دار به شکل داس به طول ۴۰ سانتیمتر برای بریدن لایه‌ ای نازک از ریشه است. روند بهره‌ برداری به این صورت است که پس از برش لایه نازکی از ریشه، شیره سفید رنگ خارج می‌ شود.

پس از گذشت مدتی که در اصطلاح «مدار» خوانده می‌ شود، رنگ شیره به زرد و سپس قرمز تغییر می‌ کند و به صورت صمغ سفت شده قابل جمع‌ آوری است. میزان برداشت به عواملی مانند سن بوته، روش و تعداد دفعات تیغ‌ زنی و فاصله زمانی بین برش‌ ها بستگی دارد.

باریجه، گنجینه طبیعت ایران

باریجه (Ferula gummosa) یکی از ارزشمندترین گیاهان دارویی ایران است که علاوه بر اهمیت دارویی، نقش اقتصادی مهمی نیز ایفا می‌ کند. ترکیبات فعال آن دارای خواص ضدالتهابی، ضداسپاسم، ضد میکروب و خلط‌آور هستند و در صنایع داروسازی و عطرسازی کاربرد گسترده دارند. با توجه به برداشت بی‌ رویه و رشد آهسته گیاه، مدیریت پایدار و کشت کنترل‌ شده آن برای حفظ منابع طبیعی ضروری است.