کرم گلوگاه انار

کرم گلوگاه انار : آفت خطرناک در تولید انار و راهکارهای مدیریت یکپارچه

کرم گلوگاه انار، در انگلیسی به عنوان Carob Moth یا Pomegranate Neck Borer شناخته می‌ شود. این پروانه کوچک با نام علمی Ectomyelois Ceratoniae از راسته Lepidoptera و خانواده Pyralidae است. این آفت، بومی مناطق گرمسیری و نیمه‌ گرمسیری خاورمیانه، آسیای مرکزی و مدیترانه است. این افت در ایران، به ویژه در استان‌ های جنوبی و مرکزی مانند فارس، یزد، کرمان و خراسان جنوبی، شیوع بالایی دارد. میزبان‌ های اصلی آن شامل انار، انجیر، خرما، پسته، مرکبات، گلابی، سیب و حتی برخی گیاهان زینتی است که نشان‌ دهنده طبیعت چند میزبانی (پلی‌ فاگ) آن است.

مشخصات مورفولوژیکی

• پروانه بالغ (Adult): طول پروانه بالغ ۱۰-۱۵ میلی‌ متر است. بال‌ های جلو قهوه‌ای-خاکستری با رگه‌ های تیره و بال‌ های عقب سفید مایل به خاکستری است. این حشره، شب‌ فعال بوده و در طول روز پنهان می‌ شود.
• تخم (Egg): تخم کرم گلوگاه، کروی‌ شکل با قطر ۰.۵-۰.۷ میلی‌ متر، سفید مرواریدی است. این آفت به صورت تکی یا گروهی در تاج (گلوگاه) میوه، شکاف‌ های پوست یا برگ‌ ها تخم گذاری می کند.
• لارو (Larva): در این مرحله است که آفت خسارت اصلی را به گیاه می زند. طول لارو  ۱۵-۲۰ میلی‌ متر، کرم‌ مانند، رنگ کرم- قهوه‌ ای با سر قهوه‌ ای تیره است. این آفت دارای ۵ جفت پاهای شکمی و بدنی پوشیده از موهای ریزاست. لاروها از تاج میوه وارد شده و در داخل تونل می‌ سازند.
• شفیره (Pupa): طول شفیره ها ۸-۱۰ میلی‌ متر و قهوه‌ ای تیره هستند. شفیره ها داخل پیله ابریشمی در تاج میوه یا زیر پوست درخت تشکیل می‌ شوند.

این آفت در دمای ۲۵-۳۰ درجه سانتی‌ گراد و رطوبت متوسط تکثیر می‌ شود. همچنین در مناطق خشک ایران، با گرم شدن هوا در بهار فعالیت آن آغاز می‌ شود. جمعیت این آفت تحت تأثیر عوامل محیطی مانند دما، رطوبت و میزبان‌ های جایگزین قرار دارد.

چرخه زندگی

چرخه زندگی کرم گلوگاه انار، کامل (هولومتابولوس) و حدود ۳۰-۶۰ روز طول می‌ کشد. در ایران، معمولاً ۳ تا ۴ نسل در سال دارد:

• تخم‌ ریزی: پروانه ماده طی ۳ تا ۵ روز، حدود ۱۰۰-۲۰۰ تخم در تاج میوه (محل اتصال میوه به شاخه) یا شکاف‌ های پوست می‌ گذارد.
• لاروی: لاروها بلافاصله پس از خروج از تخم، وارد میوه شده و از بافت‌ های نرم تغذیه می‌ کنند. مدت این مرحله ۲۰-۳۰ روز (۵-۶ سن لاروی). لاروهای کرم گلوگاه انار، زمستان‌ گزاری را در میوه هایی انار انجام می دهند.
• شفیرگی: چرخه زندگی در داخل تونل‌ های لاروی، ۷-۱۰ روز طول می‌ کشد.
• بالغ: پروانه‌ ها در شب پرواز کرده و جفت‌ گیری می‌ کنند. چرخه در بهار با خروج نسل اول از انارهای زمستان‌ گذران آغاز می‌ شود.

در زمستان، لاروها در انارهای آلوده دیاپوز (خواب زمستانی) می‌ کنند. با گرم شدن هوا در اسفند و فروردین فعالیت آنها آغاز می‌ شوند. عوامل مؤثر بر چرخه شامل دما (حداقل ۱۵ درجه سانتی‌گراد برای تکثیر) و میزبان‌ های وحشی است.

علائم و نشانه‌ های خسارت کرم گلوگاه انار

خسارت اصلی توسط لاروها ایجاد می‌ شود که از تاج میوه وارد شده و به دانه‌ ها و بافت‌ های داخلی حمله می‌ کنند. علائم عبارتند از:

• علائم اولیه: در ابتدا خال سیاه کوچک در ناحیه تاج (گلوگاه) میوه، ناشی از تخم‌ ریزی و ورود لارو دیده می شود. سپس میوه نرم و متورم می‌ شود.
• علائم پیشرفته: پوسیدگی قهوه‌ ای-سیاه در تاج، ترشیدگی آبدار داخل میوه، خروج ترشحات قهوه‌ ای از سوراخ‌ های کوچک (فراس) مهمترین نشانه های پیشرفت آفت است. لاروها در اخل میوه انار تونل‌های ابریشمی می‌ سازند و از این طریق جا به جا می شوند.
• خسارت ثانویه: ورود قارچ‌ ها (مانند Aspergillus niger و Penicillium spp.) و باکتری‌ ها از طریق زخم‌ ها، سبب پوسیدگی کامل میوه و ریزش آن می شود. جذب سوسک‌ های میوه‌ خوار به انار نیز پوسیدگی را تسریع می‌ کنند.
• نشانه‌ های کلی: میوه‌ های آلوده کوچک، نامرغوب و غیر بازار پسند می‌ شوند.

پایش و نظارت (Monitoring)

1. تله‌ های فرمونی: استفاده از تله‌ های فرومون برای ردیابی ظهور پروانه و تعیین شروع نسل‌ ها ضروری است. فرمون‌ های اختصاصی E. ceratoniae در بازار وجود دارند و کمکی ارزشمند در زمان‌ بندی عملیات مدیریتی‌ ایفا می کنند.

2. بازدید چشمی منظم: کنترل تاج میوه‌ ها و نمونه‌ برداری از میوه‌ های در حال رشد و میوه‌ های افتاده نیز به تشخیص زود هنگام کمک می کند.

3. ثبت تاریخی: نگهداری دفاتر پایش برای تعیین دوره‌ های اوج پرواز/تخم‌ ریزی و برنامه‌ ریزی مدیریت تلفیقی (IPM) توصیه می شود.

راه‌ های پیشگیری

پیشگیری از طریق مدیریت زراعی و مکانیکی، پایه مدیریت تلفیقی آفات IPM است:

• زراعی: استفاده از ارقام مقاوم (مانند رقم ملس ساوه)، هرس منظم برای افزایش تهویه و نور، آبیاری مناسب برای جلوگیری از تنش رطوبتی توصیه می شود. حذف علف‌ های هرز و میزبان‌ های وحشی (مانند انجیر وحشی) در اطراف باغ نیز یکی دیگر از راهکارهای موثر در پیشگیری است.
• مکانیکی: انارهای ریخته‌ شده و آلوده از درخت، زمین و انبارها بلافاصله پس از برداشت، باید جمع آوری و سوزانده شوند. همچنین تمیز کردن تاج میوه‌ ها با برس نرم برای حذف تخم‌ها بسیار موثر است. همانطور که پیش تر اشاره شد، استفاده از تله‌ های فرومونی برای نظارت و کاهش جمعیت نرها ضروری است.
• افزایش تنوع گیاهی و جذب دشمنان طبیعی: کاشت گیاهان گلدار اطراف یا داخل باغ برای جذب پارازیتوئیدها و زنبورهای مفید مثل تریکوگراما Trichogramma توصیه می شود.
• فرهنگی: رعایت فاصله کاشت مناسب (۴-۵ متر)، کود دهی متعادل برای تقویت درختان و کنترل آفات دیگر (مانند شته‌ ها) که ضعف درخت را تشدید می کنند، ضروری است.
• نظارت: نصب تله‌ های فرومونی برای پایش جمعیت از فروردین باید انجام شود.

این روش‌ های پیشگیری می‌ توانند خسارت را تا ۵۰ درصد، بدون نیاز به سموم شیمیایی، کاهش دهد.

بهترین سموم شیمیایی برای کرم گلوگاه انار

کرم گلوگاه انار یک آفت پنهان‌ کار است که داخل تاج یا پوست میوه می‌ رود. پس وقتی داخل شد، دیگر هیچ سمی به آن نمی‌ رسد. بنابراین هدف از سم‌ پاشی این است که قبل از ورود لارو (کرم) به میوه، آن را از بین ببریم. انتخاب سم، میزان و زمان کاربرد باید مطابق دستورالعمل‌ های ثبت‌ شده در کشور، نظر کارشناسان خبره و دستورالعملِ برچسب سم انجام شود. اطلاعات زیر خلاصه‌ ای از مطالعات و تجربیات میدانی است و به‌ عنوان راهنمای عمومی ارائه می‌ شود.

ترکیباتی که در مطالعات و کاربردهای میدانی اثربخشی خوبی نشان داده‌اند یا معمولاً توصیه می‌ شوند:

• امامکتین بنزوات (Emamectin benzoate) : از خانواده آورمکتین‌ هاست و یکی از مؤثرترین سموم علیه لاروهای جوان کرم گلوگاه محسوب می‌ شود. این ترکیب با اثر گوارشی و عصبی، لارو را فلج کرده و باعث توقف تغذیه آن می‌ شود. میزان مصرف معمولاً ۵۰ تا ۷۰ سی‌سی در ۱۰۰ لیتر آب یا ۲۰۰ تا ۳۰۰ گرم در هکتار است.

• ایندوکساکارب (Indoxacarb) : حشره‌ کشی از گروه اکسادیازین‌ ها است که به‌ صورت تماسی و گوارشی عمل کرده و باعث توقف تغذیه و مرگ تدریجی لارو می‌ شود. این سم در برابر لاروهای کرم گلوگاه و در ترکیب‌ های تجاری با ایمامتین نیز عرضه شده و تاثیر مناسبی دارد. مقدار مصرف معمولاً ۵۰ تا ۷۵ گرم در ۱۰۰ لیتر آب است.
• کلرانترانیلیپرول (Chlorantraniliprole): این سم بر روی گیرنده‌ های رایانودین (Ryanodine Receptors) در سلول‌ های ماهیچه‌ ای آفت اثر می‌ گذارد. به این معنا که با آزاد سازی مداوم کلسیم از عضلات کرم، آن را فلج می کند. سپس ظرف چند ساعت پس از تغذیه از سطح آلوده، تغذیه کاملاً قطع می‌ شود و کرم ظرف ۱ تا ۲ روز می‌ میرد. مقدار مصرف توصیه‌ شده ۳۰ تا ۶۰ سی‌سی در ۱۰۰ لیتر آب یا حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ سی‌سی در هکتار است. این سم دوام بالا و ایمنی نسبی برای زنبورها و دشمنان طبیعی دارد.
• سپینوساد (Spinosad) و اسپینتورام (Spinetoram) : این دو سم منشأ طبیعی دارند و از تخمیر باکتری Saccharopolyspora spinosa تولید می‌ شوند. با اثر گوارشی و تماسی، لاروهای سنین اولیه را از بین می‌ برند.

دسته بندی سموم مؤثر بر کرم گلوگاه انار

در ادامه جدول مقدار مصرف دقیق و زمان کاربرد تعدادی از بهترین و متداول‌ ترین سموم مؤثر علیه کرم گلوگاه انار (Ectomyelois ceratoniae) آورده شده است. مقادیر براساس دستورالعمل‌ های رسمی ایران و منابع دانشگاهی (از جمله دستورالعمل سازمان حفظ نباتات کشور) تنظیم شده‌ اند. البته توجه کنید که ممکن است بسته به برند تجاری، درصد مادهٔ مؤثر و شرایط محیطی کمی تفاوت وجود داشته باشد. بنابراین همیشه برچسب روی بسته و توصیه کارشناسان حفظ نباتات منطقه باید مبنای استفاده باشد.

جدول سموم پیشنهادی

بهترین روش های مبارزه بیولوژیک

مبارزه بیولوژیک ستون فقرات کنترل پایدار است و در ایران موفقیت‌آمیز بوده:

• زنبور پارازیتوئید تریکوگراما (Trichogramma spp): رها سازی ۵۰-۱۰۰ هزار جفت در هکتار. (هر ۷-۱۰ روز از گلدهی). این زنبور تخم آفت را پارازیت کرده و نسل بعدی را نابود می‌ کند.
• حشرات شکارگر: کفشدوزک‌ ها (Coccinellidae)، مورچه‌ های قرمز، عنکبوت‌ ها، سوسک‌ های زمینی و زنبورهای پارازیتوئید طبیعی (مانند Binodoxys angelicae) بسیار موثر هستند.
• فرومون و عقیم‌ سازی: تله‌ های فرومونی برای اختلال جفت‌ گیری (MAT – Mating Disruption) توصیه می شود

نکات مهم در مصرف سموم

• زمان مصرف: سم‌ پاشی باید درست در زمان خروج لاروها از تخم انجام شود، یعنی چند روز پس از شروع پرواز پروانه‌ ها در تله‌ های فرومونی.

• تعداد دفعات: معمولاً ۲ تا ۳ بار سم‌ پاشی در فصل کافی است؛ فاصله بین نوبت‌ها حدود ۱۰ تا ۱۴ روز.

• تناوب در مصرف سموم: برای جلوگیری از بروز مقاومت در آفت، هر بار از سم‌هایی با مکانیسم اثر متفاوت استفاده کنید.

• ایمنی محیطی: از سم‌ پاشی در ساعات گرم روز خودداری کنید و در زمان گل‌ دهی یا فعالیت زنبورهای گرده‌ افشان، سم‌ پاشی نکنید.

• دوره کارنس (فاصله تا برداشت):

  • ایمامتین بنزوات و ایندوکساکارب: حدود ۱۴ روز

  • کلرانترانیلیپرول و اسپینوساد: حدود ۷ تا ۱۰ روز

پیشنهاد مطالعه

سموم خطرناک و کم خطر برای زنبور عسل

کرم گلوگاه انار تهدیدی جدی برای صنعت انار ایران است، اما با مدیریت تلفیقی صحیح، می‌ توان خسارات را به حداقل رساند. تأکید بر روش‌ های بیولوژیک و مکانیکی نه تنها پایدار است، بلکه با استانداردهای جهانی صادرات همخوانی دارد. برای کنترل مؤثر کرم گلوگاه انار باید زمان مناسب مصرف سم با دقت انتخاب شود و از ترکیب روش‌ های پایش، کنترل بیولوژیک و تناوب شیمیایی استفاده گردد. کلرانترانیلیپرول، ایمامتین بنزوات و ایندوکساکارب در میان سموم شیمیایی، بیشترین اثربخشی و کمترین خطر برای محیط زیست را دارند، به‌ شرط آن‌ که در زمان صحیح و با دُز مناسب مصرف شوند.