پسیل

آفت پسیل: تهدیدی پنهان برای باغ‌ ها و مزارع

در دنیای کشاورزی، آفات کوچک اما مخرب می‌ توانند خسارت‌ های هنگفتی به بار آورند. یکی از این آفات، پسیل (Psyllid) است که با نام علمی خانواده Psyllidae شناخته می‌شود. این حشرات کوچک، شبیه به سوسک‌ های بالدار یا پشه‌ های ریز، از راسته همیپترا (نیمبالان) هستند. پسیلها با مکیدن شیره گیاهان، نه تنها رشد آن‌ ها را مختل می‌ کنند، بلکه می‌ توانند بیماری‌ های خطرناکی را نیز منتقل کنند.

پسیل چیست؟

پسیل‌ ها حشرات ریز مکندهٔ شیرهٔ گیاهی (Hemiptera: Psylloidea) هستند. این آفت معمولاً روی گونه (ها) یا گروه‌ های گیاهی محدود میزبان می‌ شوند. پسیل‌ ها با نشخوار شیره و تزریق بزاق، باعث ریزش برگ، توقف رشد، تولید عسلک (honeydew) و آلودگی ثانویهٔ قارچی و در چند گونهٔ مهم انتقال عوامل بیماری‌ زا (مثل باکتری‌ های مسئول هالینگ در مرکبات یا «Liberibacter» در سیب‌زمینی / گوجه) می‌ شوند. شدت خسارت از کاهش رشد تا از بین رفتن محصول و گاهی قرنطینهٔ تجاری متغیر است.

حشره شناسی پسیل

پسیل‌ ها حشرات کوچک (معمولاً ۲ تا ۵ میلی‌ متر طول) با بدنی صاف و بال‌ های شفاف هستند. این حشرات شبیه به مینای کوچک یا سوسک‌ های پرنده به نظر می‌ رسند. آن‌ ها از شیره فلوئم (لایه داخلی گیاه) تغذیه کرده و در فرآیند تغذیه، مواد سمی تزریق می‌ کنند که گیاه را ضعیف می‌ سازد. بیش از ۲۵۰۰ گونه پسیل در جهان وجود دارد، اما حدود ۱۱ درصد آن‌ها گونه‌ های مهاجر و آفت‌ زا هستند که از کشورهای دیگر به مناطق جدید وارد شده‌ اند.

پسیل ها چگونه به گیاهان آسیب می زنند؟

در کشاورزی، پسیل‌ ها به گیاهان یک‌ ساله و چندساله مانند پسته، مرکبات، سیب، گلابی، سیب‌ زمینی و زیتون حمله می‌ کنند. جذابیت این آفت در این است که نه تنها مستقیماً به گیاه آسیب می‌ زند، بلکه با تولید عسلک (honeydew) – ماده‌ ای شیرین و چسبناک، زمینه را برای رشد قارچ‌ های دوده‌ ای فراهم می‌ کند. همچنین بیماری‌ های ویروسی یا باکتریایی را نیز منتقل می‌ نماید. برای مثال، پسیل آسیایی مرکبات (Asian citrus psyllid) عامل اصلی انتقال بیماری “هوانگ لانگ‌بینگ” (HLB) است که می‌ تواند کل باغ را نابود کند.

در ایران، پسیل پسته (Agonoscena pistaciae) یکی از مهم‌ ترین آفات است که در استان‌ های کرمان، خراسان و آذربایجان شیوع دارد و می‌ تواند تا ۵۰ درصد محصول را کاهش دهد.

چرخهٔ زندگی

چرخه زندگی پسیل شامل سه مرحله اصلی است: تخم، نیمف (پوره) و بالغ. این چرخه بسته به دما و میزبان، ۲۵ تا ۳۳ روز طول می‌ کشد و معمولاً ۳ تا ۵ نسل در سال دارد.

• مرحله تخم: ماده‌ ها ۲۰۰ تا ۵۰۰ تخم نارنجی یا زرد رنگ (شبیه توپ فوتبال کوچک) روی برگ‌ های جوان می‌ گذارند. تخم‌ ها در ۲ تا ۱۰ روز باز می‌ شوند و در بهار، با گرمای هوا، فعالیت افزایش می‌ یابد.
• مرحله نیمف: نیمف‌ ها (۵ اینستار یا مرحله) شبیه بالغ‌ ها اما بدون بال هستند. آن‌ ها ثابت می‌ مانند، شیره می‌ مکند و لِرپ مومی می‌ سازند. این مرحله ۲ تا ۳ هفته طول می‌ کشد و نیمف‌ ها مواد سمی تزریق می‌ کنند که گیاه را حساس می‌ سازد. در پسیل پسته، نیمف‌ های تابستانی سبز و متحرک هستند، در حالی که زمستانی‌ ها مقاوم‌ ترند.
• مرحله بالغ: حشرات بالغ (نر و ماده) بالدار و پرجنب‌ و جوش هستند. نرها بلافاصله جفت‌ گیری کرده و ماده ها نیز تخم‌ گذاری می‌ کنند. بالغ‌ ها می‌ توانند تا ۱ ماه زندگی کنند و با باد یا پرواز به گیاهان جدید مهاجرت کنند. در زمستان، برخی گونه‌ ها (مانند پسیل پسته) به صورت بالغ زمستان‌ گذرانی می‌ کنند.

• مکانیسم آسیب

  1. مکیدن شیره: ضعف بوته، تاخیر رشد، ریزش جوانه / گل.

  2. تولید عسلک: آلودگی با قارچ‌ های ساپروفیت (sooty mold) و کاهش فتوسنتز.

  3. پخش بیماری‌ های زیستی (کتورتری / باکتریایی): بعضی گونه‌ ها ناقل پاتوژن‌ های گیاهی (مثلاً Diaphorina citri ناقل Liberibacter spp.) هستند.

• مراحل حساس

نِمف‌ های ابتدایی و نِمف‌ های متأخر اغلب بیشترین خسارت فیزیولوژیک را ایجاد می‌ کنند. در برخی موارد نِمف‌ ها محل قرارگیری و تغذیهٔ متمرکز دارند (مثلاً دمبرگ‌ ها، جوانه‌ ها). تشخیص زودهنگام جمعیت نِمف‌ ها معمولاً برای کنترل موفق حیاتی است.

مراحل آسیب‌ رسانی به گیاه

پسیل‌ ها با تغذیه از شیره فلوئم، گیاه را در مراحل مختلف آسیب می‌ زنند:

• آسیب مستقیم (مکیدن شیره)

نیمف‌ ها و بالغ‌ ها شیره غنی از قند و مواد مغذی را می‌ مکند، که باعث کمبود مواد غذایی در گیاه می‌ شود. برگ‌ ها زرد، پیچ‌ خورده یا گال (تورم) می‌ شوند و terminals (نوک شاخه‌ ها) خشک یا مرده می‌ مانند. در پسته، این امر باعث ریزش برگ و کاهش تناژ محصول تا ۴۰ درصد می‌ گردد.

• تولید عسلک و قارچ دوده‌ ای

شیره دفع‌ شده (عسلک) روی برگ‌ ها می‌ ریزد و قارچ‌ های سیاه‌ رنگ (sooty mold) را جذب می‌ کند. این قارچ فتوسنتز را مسدود کرده و گیاه را ضعیف‌ تر می‌ سازد. در مرکبات، عسلک میوه را آلوده کرده و کیفیت صادراتی را کاهش می‌ دهد.

• انتقال بیماری‌ ها

 پسیل‌ ها باکتری یا ویروس‌ها را از گیاهی به گیاه دیگر منتقل می‌ کنند. برای مثال، پسیل سیب‌ زمینی باکتری Liberibacter solanacearum را جا به‌ جا می‌ کند که باعث “زردی” و مرگ گیاه می‌ شود. در مراحل اولیه (نیمف‌ ها)، آسیب بیشتر است زیرا آن‌ ها ثابت و متراکم هستند.

• آسیب غیرمستقیم

تزریق سموم حین تغذیه، هورمون‌ های رشد گیاه را مختل می‌ کند و باعث کوتاهی شاخه‌ ها یا توقف میوه‌ دهی می‌ شود. در جمعیت بالا، کل درخت ضعیف شده و مستعد آفات دیگر می‌ گردد.

علائم و نشانه های حمله پسیل

حمله پسیل (شپشک گیاهی یا Psylla) به گیاهان، به‌ ویژه درختان میوه مانند گلابی، معمولاً با علائم و نشانه‌ های خاصی همراه است که می‌ توان آن‌ها را شناسایی کرد:

1. ترشح عسلک (Honeydew): پسیل‌ ها از شیره گیاهی تغذیه می‌ کنند و ماده‌ای چسبناک و شیرین به نام عسلک ترشح می‌ کنند. این عسلک روی برگ‌ ها، شاخه‌ ها و میوه‌ ها جمع می‌ شود و باعث براق و چسبناک شدن سطح گیاه می‌ شود.
2. رشد قارچ دوده‌ ای (Sooty Mold): عسلک ترشح‌ شده توسط پسیل‌ ها می‌ تواند بستری برای رشد قارچ‌ های دوده‌ ای فراهم کند. این قارچ‌ ها به‌صورت لکه‌ های سیاه روی برگ‌ ها و شاخه‌ ها ظاهر می‌ شوند و می‌ توانند فتوسنتز گیاه را مختل کنند.
3. تغییر شکل و زرد شدن برگ‌ ها: تغذیه پسیل‌ ها از شیره گیاهی باعث ضعف گیاه، زرد شدن، پیچ‌ خوردگی یا تغییر شکل برگ‌ ها می‌شود. برگ‌ها ممکن است کوچک‌ تر از حد معمول شوند یا به‌ صورت غیرطبیعی رشد کنند.
4. ریزش برگ و میوه: در موارد شدید، حمله پسیل می‌تواند باعث ریزش زودرس برگ‌ ها یا میوه‌ های نارس شود، که به کاهش محصول منجر می‌ شود.
5. وجود حشرات کوچک روی گیاه: پسیل‌ ها حشرات کوچکی با بال‌های شفاف هستند که معمولاً روی سطح زیرین برگ‌ ها یا شاخه‌ های جوان دیده می‌ شوند. لاروهای آن‌ ها (نیمف‌ ها) نیز ممکن است به‌صورت تجمعات کوچک قابل‌ مشاهده باشند.
6. کاهش رشد گیاه: تغذیه مداوم پسیل‌ها از شیره گیاه می‌ تواند رشد کلی گیاه را کاهش داده و باعث ضعف عمومی درخت یا گیاه شود.
7. لکه‌های زرد یا قهوه‌ ای روی میوه‌ ها: در درختان میوه، به‌ ویژه گلابی، حمله پسیل می‌ تواند باعث ایجاد لکه‌ های زرد یا قهوه‌ ای روی پوست میوه شود که کیفیت و بازارپسندی میوه را کاهش می‌ دهد.

بهترین سموم شیمیایی برای مبارزه با پسیل

کنترل شیمیایی آخرین گزینه است و باید با روش‌ های تلفیقی (مانند هرس، تله‌ های چسبنده و دشمنان طبیعی) ترکیب شود تا مقاومت ایجاد نشود. سموم سیستمیک (جذب‌ شده توسط گیاه) برای پسیل مؤثرترند زیرا نیمف‌ ها را هدف قرار می‌ دهند. بهترین سموم بر اساس تحقیقات UC IPM و تجربیات کارشناسان اگرینت، عبارتند از:

سایر سموم پیشنهادی برای مبارزه با پسیل

اسپینوزین‌ ها / اسپینوساد (Spinosyns): اثری خوب روی برخی پسیل‌ ها و حشرات مکنده؛ در عین حال معمولاً برای زنبورها کمتر سمی در مقایسه با برخی گروه‌ ها ولی حتما دستور مصرف لیبل رعایت شود.

پایروتروئیدها (Pyrethroids): مانند لامبدا سای هالوترین یا دلتامترین؛ اثر ضربتی قوی روی بالغین ولی برخی مشکلات مقاومت و اثرات ناخواسته روی دشمنان طبیعی دارند. در برخی طرح‌ ها از کاربرد موضعی یا رفت‌ و برگشت (alternate-row) استفاده شده است.

دی‌ آمیدها (Diamides) : کلورانتانی‌ پریل و نظایر آن؛ در بعضی سیستم‌ ها برای مدیریت طیف وسیعی از آفات استفاده می‌ شوند.

آبامکتین (Abamectin):  آبامکتین خصوصا برای مبارزه با پسیل پسته به مقدار ۵۰۰ سی سی محلول پاشی در هکتار بسیار موثر گزارش شده است.

روش‌ های کنترل غیرشیمیایی (عملی و کاربردی)

1. کنترل زراعی

   • کاشت ارقام غیرمستعد یا مقاوم (در صورت وجود).

   • حذف شاخه‌ ها و تنه‌ های آلوده، حذف میزبان‌ های جایگزین اطراف مزرعه (سن‌ زدایی از منابع آلودگی).

   • مدیریت تغذیه و آبیاری برای جلوگیری از رشد سریع شاخساره‌ های جوان که میزبان مطلوب پسیل‌ هستند.

   • استفاده از تورهای محافظ یا توری برای محصولات گلخانه‌ای. NC State Extension+۱

2. شکارچیان فیزیکی و تله‌ ها

   • تله‌ های چسبناک رنگی (زرد/سبز) برای مانیتورینگ و کاهش جمعیت بالغ.

   • جمع‌ آوری دستی و هرس منطقه‌ ای در مقیاس کوچک (در باغات کوچک کاربردی است). UC IPM+۱

3. مدیریت اکوسیستم (محافظت از دشمنان طبیعی)

   • حفظ یا ایجاد پوشش گیاهی (زیستگاه های جانبی) که منابع غذایی و پناهگاه برای دشمنان طبیعی (کفشدوزک‌ ها، سنجاقک‌ ها، زنبورهای پارازیتوئید و lacewings) فراهم کند.

4. فناوری های نوین

   • در پژوهش‌ ها استفاده از تکنیک‌ های ارتعاشی برای مداخله در جفت‌یابی، و در مواردی تکنیک حشرات عقیم (SIT) یا روش‌ های مقابله‌ ای نوین برای جمعیت‌ های خاص در حال بررسی است.

کنترل بیولوژیک پسیل

دشمنان طبیعی مؤثر شامل کفشدوزک‌ ها، زنبورهای پارازیت، سن‌ سوسک‌ ها، بال‌ درازان (lacewings)، مگس‌ های شکارگر (syrphids) و عنکبوت‌ ها اغلب در سرکوب طبیعی پسیل نقش دارند. برای گونه‌ های خاص:

• Diaphorina citri (Asian citrus psyllid)

 پارازیتوئید خارجی و مهم Tamarixia radiata یکی از عوامل موفق در کاهش جمعیت نِمف‌ ها است و در برنامه‌ های رهاسازی مطرح شده و در برخی مناطق وارد برنامهٔ کنترل شده است. همچنین عوامل میکروبی و قارچی مانند Beauveria و گونه‌ های قارچ‌ های پاتوژن حشرات (EPF) در کنترل این گونه پسیل موثر است. Applied Biological Control Research+۲ARS+۲

پسیل‌ ها آفات مهم مکنده‌ اند که باید با دیدی یکپارچه (IPM) مدیریت شوند؛ اتکا صرف به یک روش (خصوصاً یک گروه شیمیایی) معمولاً پایدار نیست. پیشگیری، پایش و محافظت از دشمنان طبیعی پایهٔ هر برنامهٔ موفق هستند. در مواجهه با گونه‌ های ناقل بیماریِ جدی (مثلاً Diaphorina citri و HLB یا Bactericera و Liberibacter)، برنامه‌ های منطقه‌ ای و هماهنگ (قرنطینه، رهاسازی بیولوژیک، محدودیت جابجایی نهال / محصول) ضروری است.