سوسک کرگدنی خرما

سوسک کرگدنی خرما، شناسایی، مبارزه و کنترل

نخل خرما (Phoenix dactylifera L) یکی از مهم‌ترین محصولات کشاورزی در مناطق گرمسیری و نیمه‌ گرمسیری است که از نظر اقتصادی و تغذیه‌ای ارزش بالایی دارد. با این حال، آفات متعددی سلامت و عملکرد این درخت را تهدید می‌کنند. سوسک کرگدنی خرما (Oryctes elegans Prell) که با نام سوسک شاخدار خرما نیز در ایران شناخته میشود، یکی از مهم‌ترین آفات این درخت است. سوسک کرگدنی با تغذیه از ساقه، برگ‌ها و میوه، باعث ضعف شدید درختان و کاهش عملکرد محصول می‌ شود. شناخت صحیح آفت خرما و روش‌ های کنترل و مبارزه با سوسک کرگدنی خرما  نقش مهمی در حفظ سلامت نخلستان‌ ها و جلوگیری از کاهش تولید دارد.

طبقه‌ بندی و نام‌ های رایج

• رده: حشرات (Insecta)
• راسته: قاب‌ بالان (Coleoptera)
• خانواده: اسکارابیده (Scarabaeidae)
• جنس: اوریکتس (Oryctes)

نام‌ های رایج:

• سوسک کرگدنی خرما
• سوسک شاخدار خرما
• سوسک‌ کرگدنی اوریکتس
• Fruit Stalk Borer
• Bunch Stalk Borer

سوسک خرما آفت خرما مبارزه با سوسک کرگدنی خرما

پراکندگی جغرافیایی

سوسک خرما در ایران، به‌ ویژه در استان‌ های جنوبی از جمله خوزستان، بوشهر، هرمزگان، کرمان و سیستان و بلوچستان شایع است. سوسک کرگدنی خرما در بسیاری از مناطق خرما خیز جهان یافت می‌ شود، از جمله:

• خاورمیانه و شمال آفریقا: ایران، عراق، عربستان سعودی، عمان، امارات، کویت، اردن، مصر
• آسیای جنوبی: هند، پاکستان
• مدیترانه: اسپانیا، تونس، لیبی

زیست شناسی و چرخه زندگی

این سوسک که در ایران با نام “تال” نیز شناخته می شود دارای یک نسل در سال است. سوسک های بالغ از اواخر فروردین ظاهر شده و تا پایان مهر ماه در ساقه، برگ و میوه دیده می شوند. این آفت بر روی بافت های مرده و زنده درخت شامل تاج درخت، دم برگ، الیاف ساقه و خوشه های میزبان تخم گذاری انجام می دهد. لارو این حشره از ریشه گیاهان علفزار یعنی جایی که زمستان گذاری را انجام داده است تغذیه می کند و سپس در طی بهار در خاک به شفیره و سپس به حشره کامل تبدیل می شود.

سوسک کرگدنی خرما دارای یک نسل در سال است و چرخه زندگی آن شامل مراحل زیر است:

1. تخم‌گذاری: سوسک ماده تخم‌های خود را در بافت‌ های مرده و زنده درخت، دمبرگ‌ ها و الیاف ساقه قرار می‌ دهد.
2. لارو: پس از تفریخ، لاروها به ریشه‌ های گیاهان علفی حمله کرده و از آن‌ها تغذیه می‌ کنند. این مرحله زمستان‌ گذرانی آفت محسوب می‌ شود.
3. شفیره: در بهار، لاروها در خاک تبدیل به شفیره شده و پس از مدتی، حشرات بالغ از خاک خارج می‌ شوند.
4. حشره بالغ: سوسک‌ های بالغ از اواخر فروردین تا پایان مهرماه فعال بوده و در تاج درخت، خوشه‌ ها و برگ‌ ها دیده می‌ شوند.

تحقیقات آزمایشگاهی نشان داده است که چرخه زندگی این آفت بر روی چوب پوسیده یا کمپوست در دمای ۲۸ تا ۳۰ درجه سانتی‌گراد در حدود ۴ ماه کامل می‌ شود.

رفتار تغذیه‌ ای و خسارت‌ های اقتصادی سوسک خرما

خسارت مستقیم

• سوسک بالغ با تغذیه از ساقه، دمبرگ‌ ها و خوشه‌ های خرما، باعث ضعف شدید درخت می‌ شود.
• درختان آلوده به این آفت، دارای سوراخ‌ های متعدد و زخم‌های باز در بافت‌ های خود هستند.
• حمله آفت به میوه‌ ها باعث کاهش کیفیت و ریزش محصول می‌ شود.

خسارت غیرمستقیم

• زخم‌ هایی که سوسک شاخدار خرما  در بافت درخت ایجاد می‌ کند، محل ورود قارچ‌ ها و باکتری‌ های بیماری‌ زا شده و باعث پوسیدگی تنه و ساقه می‌ شود.
• درختان آلوده در شرایط تنش، دچار شکستگی برگ و خوشه‌ ها قبل از برداشت می‌ شوند.
• ضعف درختان جوان و کاهش عملکرد در سال‌ های بعد از دیگر اثرات مخرب این آفت است.

در برخی کشورها، سوسک کرگدنی خرما به‌ عنوان یکی از آفات کلیدی نخلستان‌ ها شناخته شده و خسارت اقتصادی قابل‌ توجهی را به همراه دارد.

روش‌ های تشخیص آلودگی

برای تشخیص حضور سوسک کرگدنی خرما در نخلستان‌ ها می‌ توان به نشانه‌ های زیر توجه کرد:

• وجود سوراخ‌ های تغذیه‌ ای در دمبرگ‌ ها و ساقه‌ ها
• ترشحات صمغی و چسبناک در محل تغذیه آفت
• ضعف و افتادگی برگ‌ها و خوشه‌ های خرما
• یافتن حشرات بالغ در تاج درختان یا در نزدیکی الیاف ساقه

کنترل و مدیریت سوسک کرگدنی خرما

مبارزه با سوسک کرگدنی خرما

• نظارت: قرار دادن تله های خورشیدی و همچنین تله های فرمون جنسی در باغات داده های مربوط به دوره پرواز آفات را ارائه می دهد.
• کنترل باغی: جمع آوری، حذف و سوزاندن شاخ و برگهای قدیمی.
• مقاومت گیاهی: ارقام مختلف خرما حساسیتهای مختلفی در مقابل این آفت دارند که معمولا ارقام با بافت نرم تر ترجیح داده می شود.
• تله گذاری: قراردادن تله های فرمون جنسی که در باغات ایران استفاده می شود، یکی از موثرترین راه های مبارزه با این آفت است. تله‌ های فرمونی می‌ توانند برای پایش و تخمین جمعیت این آفت در باغات استفاده شوند.
• کنترل شیمیایی: آغشته کردن ناحیه ی ریشه با حشره کش ارگانوفسفات که نتایج رضایت بخشی داشته است.
• کنترل بیولوژیک: قارچ های پاتوژن حشرات (Entomopathogenic fungus) مانند قارچ (Beauveria bassiana Balsamo) سبب کاهش میزان تغذیه و باروری این سوسک آفت می شود.

معرفی بهترین سم ها برای سوسک کرگدنی خرما

سوسک کرگدنی خرما (Oryctes elegans) در بخش‌ های مختلف درخت، از جمله الیاف ساقه، تاج درخت و دمبرگ‌ ها فعالیت دارد. انتخاب سموم مناسب و روش صحیح کاربرد آن‌ ها بسیار حائز اهمیت است. سموم مورد استفاده باید دارای خاصیت نفوذی یا سیستمیک باشند تا بتوانند به محل فعالیت آفت رسیده و تأثیر مطلوبی داشته باشند.

جدول بهترین سموم شیمیایی

روش‌ های کاربرد سموم برای افزایش اثربخشی

محلول‌ پاشی روی نخل

سم‌ پاشی با ایمیداکلوپراید کنفیدور، کلرپیریفوس یا سایپرمترین بر روی ساقه، دمبرگ‌ ها و ناحیه تاج درخت، باعث کاهش جمعیت سوسک‌ های بالغ می‌ شود. این روش برای حشره‌ های بالغ که در حال تغذیه از بافت درخت هستند مناسب است.

تزریق تنه (درون‌ درمانی)

درون درمانی یا تزریق تنه، مقدار مشخصی از سمومی مانند ایمیداکلوپرید یا تیامتوکسام به‌صورت مستقیم به تنه درخت وارد می کند. این روش ماندگاری طولانی‌ تر، اثرگذاری بهتر و کاهش خطر آلودگی زیست‌ محیطی دارد.

آغشته‌ سازی ناحیه ریشه

ترکیبات نئونیکوتینوئیدی مانند تیامتوکسام یا ایمیداکلوپرید می‌ توانند در محلول‌ های آبی به خاک اطراف ریشه اضافه شوند. با استفاده از  این روش، آفت در هنگام تغذیه از ریشه‌ های گیاهان میزبان، سم را دریافت کرده و از بین می‌ رود.

استفاده از طعمه‌ های سمی

ترکیب فیپرونیل یا کارباریل با مواد جاذب مانند ملاس یا الیاف خرما می‌ تواند به‌ عنوان طعمه سمی برای کنترل سوسک شاخدار خرما استفاده شود. این روش برای کاهش جمعیت سوسک‌ های بالغ در نخلستان‌ های آلوده مناسب است.

نکات مهم در استفاده از سموم شیمیایی

• سم‌ پاشی باید بر اساس دوره‌ های زندگی آفت انجام شود تا بیشترین تأثیر را داشته باشد.
• استفاده مداوم از یک سم می‌ تواند منجر به مقاومت آفت شود، بنابراین تناوب سموم توصیه می‌ شود.
• سم‌ پاشی در زمان وزش باد یا دمای بالا ممنوع است، زیرا باعث کاهش کارایی و افزایش خطر آلودگی محیط‌ زیست می‌ شود.
• رعایت فاصله زمانی مناسب بین سم‌ پاشی و برداشت خرما ضروری است تا از باقی‌ ماندن بقایای سمی بر روی میوه جلوگیری شود.

آفات مشابه

یکی از مشکلات عمده در مبارزه با آفات نخل خرما، تشخیص صحیح نوع آفت است. بسیاری از مواقع سوسک حنایی خرما با نام علمی Rhynchophorus ferrugineus با نوع کرگدنی اشتباه گرفته می شود. هر دو نوع سوسک ذکر شده از آفات مهم و خطرناک درخت نخل خرما هستند . گزارش های زیادی از طغیان سوسک حنایی در استان فارس خصوصا شهرهای گراش و قیر و کارزین وجود دارد که تهدید بسیار جدی برای نخلستان های استان به شمار می رود.

واقعیت هایی در مورد سوسک کرگدنی خرما که کمتر کسی می داند

سوسک کرگدنی خرما (Oryctes elegans) یا سوسک شاخک‌ بلند خرما، یکی از مخرب‌ ترین آفات نخل خرما در جهان است. در اینجا چند واقعیت کمتر شناخته شده درباره این آفت خطرناک آورده شده است:

۱. پروازهای عاشقانه شبانه با کمک ماه!

•  نر این سوسک می‌ تواند مسافت‌ های بسیار طولانی (تا چند کیلومتر) را در یک شب پرواز کرده تا ماده‌ ها را پیدا کند. جالب اینجاست که نرها برای جهت یابی از نور ماه استفاده می‌ کنند. به همین دلیل، اغلب به دام نورهای مصنوعی مانند چراغ‌ های خیابان یا نور پروژکتورها در نخلستان‌ ها می‌ افتند. این ویژگی را می‌ توان برای رصد و پایش جمعیت آن‌ ها مورد استفاده قرار داد.

۲. لاروِ “قلدر” ساکن قلب درخت!

• برخلاف بسیاری از آفات که در خاک یا پسماندها زندگی می‌ کنند، لارو این سوسک مستقیماً به قلب درخت (مریستم انتهایی) حمله می‌ کند. این بخش، تنها نقطه رشد درخت نخل است. لارو با تغذیه از این بافت حیاتی، عملاً کارخانه رشد درخت را نابود کرده و مرگ حتمی نخل را سبب می‌ شود. درختان جوان کشت‌ بافت به‌ طور خاص در برابر این حمله آسیب‌ پذیر هستند.

۳. ماده‌ ها: “مادران تک‌ بارزه” اما بسیار مؤثر!

• هر سوسک ماده تنها یک بار در طول عمر خود تخم‌گذاری می‌ کند. اما این باروری محدود با یک استراتژی هوشمندانه جبران می‌شود: ماده پس از جفت‌گیری، به دنبال بهترین مکان ممکن برای آینده فرزندانش می‌ گردد. او ترجیح می‌دهد تخم‌هایش را در زخم‌ های تازه تنه نخل، پاجوش‌ های قطع‌ شده یا کنده‌ های در حال پوسیدگی بگذارد، زیرا این مکان‌ ها هم غذا و هم پناهگاه ایده‌ آلی برای لاروها فراهم می‌ کنند.

۴. آفتی که از باغ‌داری ضعیف متولد می‌ شود!

• بزرگ‌ترین عامل طغیان این آفت، مدیریت نادرست باغ است. کنده‌ های رها‌شده نخل‌ های قطع‌ شده، پاجوش‌ های جدا شده و انباشت بقایای گیاهی، مهم‌ترین هتل‌ های مادر برای تخم‌گذاری و تکثیر لارو این سوسک هستند. یک باغ تمیز و عاری از این مواد، به‌طور چشمگیری جمعیت آفت را کاهش می‌ دهد.

۵. نرهای دارای “شاخ” تقلبی!

• شاخ بلند و ترسناک روی سر سوسک‌ های نر، در واقع قسمت تغییر‌شده و بزرگ‌ شده آرواره (ماندیبل) آن‌ ها است، نه یک شاخ واقعی. آن‌ ها از این شاخ کاذب برای جنگ با رقبای نر بر سر جفت‌ گیری استفاده می‌ کنند. این نبردها می‌ تواند بسیار خشن باشد.

۶. دشمن طبیعی: قاتلی به اندازه مورچه!

• یکی از مؤثرترین دشمنان طبیعی این سوسک، زنبور پارازیتوئید بسیار ریز از خانواده Scoliidae است. این زنبور، تخم خود را روی بدن لارو سوسک می‌ گذارد. وقتی لارو زنبور از تخم خارج می‌ شود، به‌ تدریج از بدن لارو سوسک تغذیه کرده و در نهایت آن را می‌ کشد. استفاده از این دشمنان طبیعی در برنامه‌ های کنترل بیولوژیک امیدبخش است.

۷. مرگ خاموش: درخت ماه‌ ها پس از حمله می‌ میرد!

• از زمانی که لارو شروع به تغذیه از قلب درخت می‌کند، تا زمانی که علائم بیرونی (پژمردگی و زردی برگ‌ های مرکزی) ظاهر شود، ماه‌ ها طول می‌ کشد. وقتی علائم آشکار شود، دیگر برای نجات درخت خیلی دیر است. این ویژگی، نظارت مستمر و پیش‌ آگاهی را حیاتی می‌ کند.

اهمیت اقتصادی

این سوسک ( سوسک شاخدار خرما ) در چندین کشور بعنوان آفت اصلی درخت نخل خرما شناخته می شود.  سوسک ها بالغ در ساقه ها و برگها سوراخ های زیادی ایجاد می کنند، همچنین به میوه ها نیز حمله می کنند. این آفت، درخت نخل را به حدی ضعیف می کند که بند خوشه ها و شاخ و برگ درخت در طی تابستان تا از قبل زمان رسیدن خرما شکسته می شود ( بخصوص در شرایط تنش). درختان جوان ضعیف شده و به شدت در میزان کاهش میوه دهی درختان حتی در سالهای بعد نیز تاثیر گذار است.

زخم هایی که سوسک شاخدار خرما در درخت ایجاد می کند، شرایطی فراهم می کند تا سایر پاتوژن های گیاهی مانند قارچها و باکتری ها را از محل زخم وارد درخت شده و ایجاد بیماری کنند. علاوه بر نخل خرما، سوسک کرگدنی یک آفت بسیار جدی برای درختان نارگیل نیز به حساب می آید.

منابع

• Samarrie, A.A., & Akela, A.A. (2011). Distribution of injected pesticides in date palm trees. Agriculture and Biology Journal of North America, 2, ۱۴۱۶-۱۴۲۶.
• BIOLOGY AND MANAGEMENT OF DYNASTID BEETLE PESTS | GEOFFREY O. BEDFORD, MOHAMMAD ALI AL-DEEB, MOHAMMED ZAIDAN KHALAF, KAZEM MOHAMMADPOUR AND RASMI SOLTANI5
• Khalaf, M.Z., Naher, F., Khudair, M.W., Hamood, J.B., & Khalaf, H.S. (2014b). Some biological and behavioural aspects of Arabian rhinoceros beetle, Oryctes agamemnon arabicus Fairmaire (Coleoptera: Scarabaeidae: Dynastinae) under Iraqi conditions. Iraqi Journal of Agricultural Research (Special Issue), 19(2), 122-133.
• El-Haidari, H.S., & Al-Hafidh, E.M. (1986). Palm and date arthropod pests in the Near East and North Africa. Regional Project for Palm and Dates Research Center in the Near East and North Africa, Food and Agriculture Organization, Al-Watan Press, Baghdad, Iraq. 126 p.

تاریخ به روز رسانی: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴