تراریخته چیست و آیا محصولات تراریخته سرطان زا است؟
پس از پیشرفت علم در زمینه های مختلف، انسان دانست که تمام اطلاعات لازم برای ادامه حیات هرگونه زیستی (اگر از پاره ای از ویروس ها با محتوای ژنتیکی RNA صرف نظر شود)، به صورت ساختار مولکولی پیچیده ای به نام (DNA)، درون این سلول های کوچک قرار دارد. مولکول DNA تمام اطلاعات لازم برای ساخته شدن یک موجود زنده را داراست. این مولکول از واحدهای وراثتی تشکیل شده که به آنها ژن گفته می شود. ژن ها از نسلی به نسل دیگر به ارث می رسند و باعث بروز ویژگی های هرگونه می شوند. هرکدام از ما در سلول های خود ژن هایی را حمل میکنیم که زمانی جزئی از ساختار ژنتیکی اجداد بسیار دور ما مثلا پدر بزرگی که در دوران زندیه می زیسته بوده است.
جا به جایی ژن ها در طبیعت
ساختار مولکول DNA توسط مکانیسم هایی از تغییر و اشتباه حفاظت می شود. اما از آنجا که هیچ چیز کامل نیست به علت اشتباه در به ارث رسیدن ژن ها گاهی صفت هایی ایجاد می شود که وجودشان سبب برتری آن گونه می شود. دقیقا همین اتفاق پایه تکامل است. تا زمانی که آدمی از این فرآیندها بی اطلاع بود، تمام ساز و کارهای شرح داده شده مانند جریان ژنی و شارژنی به طور طبیعی اتفاق می افتاد. اما با پیشرفت علم کمکم بشر یاد گرفت که می تواند در این مکانیسم ها که پایه حیات هستند، دستکاری کند و به این ترتیب موجوداتی با محتوای ژنتیکی دستکاری شده یا تراریخته (Transgenic) خلق کند.
برای روشن تر شدن موضوع به این مثال توجه کنید. گیاهان همواره در معرض خطر حمله آفات و بیماری ها قرار دارند و یکی از بزرگ ترین مشکلات را برای کشاورزی حشرات ایجاد می کنند. برای کاهش خسارت ناشی از حشرات، باغ ها و مزرعه ها باید به صورت دائم سم پاشی شوند.
مقاوم سازی در برابر آفات
بسیاری از آفتکش ها غیراختصاصی عمل می کنند. یعنی علاوه بر حشره آفت طیف وسیعی از حشرات دیگر را هم ازبین می برند. علاوه بر این سموم مشکلات زیادی برای سلامتی انسان ایجاد می کنند. بنابراین حشره کش ایده آل باید بتواند فقط بر حشره هدف اثر داشته و سایر گونه های حشرات و حیوانات را تهدید نکند. همچنین باید قابلیت تجزیه شدن در محیط را داشته باشد تا بعد از برداشت محصول اثری از آن باقی نماند. مسئله مهم بعدی این است که در تمام قسمت های حساس گیاه (ریشه، ساقه و برگ) موجود باشد تا تمام این قسمت ها را مصون سازد. نوعی باکتری خاکی وجود دارد که برای محافظت از خود در برابر حشراتی که از آن تغذیه میکند مکانیسم دفاعی اختصاصی دارد. اینگونه باکتری نوعی پروتئین سمی در برابر حشرات تولید میکند که برای حشرات از حشره کش های ارگانوفسفره ۸۰ هزار بار سمی تر است.
تراریخته جایگزینی برای آفت کش ها
تلاش هایی برای تولید آفت کش با کمک این باکتری ها انجام شد که موفقیت اقتصادی چندانی نداشت. راهکار دیگر وارد کردن ژن تولیدکننده این سم به درون سلول های گیاه است. نخستین بار در سال ۱۹۹۳ تلاش هایی در این راستا انجام شد. گیاهان تراریخته ذرت که توانایی تولید سم ضد حشره را در سلول های خود داشتند و گیاهان نرمال (بدون دستکاری ژنتیکی) را به صورت مصنوعی با لارو حشره آفت آلوده کردند، پس از گذشت شش هفته، تونل های حفاری شده توسط لارو حشره در گیاهان نرمال در حدود ۴۰ سانتیمتر و در ذرت های تراریخته شش سانتی متر بود.
محصولات غذایی مهندسی شده
فرآیند انتقال ژن سبب ایجاد صفتی در گیاهان مورد آزمایش شده بود که به آنها در برابر حشرات آفت ایمنی می داد. مثال دیگر در این زمینه، گوجه فرنگی های تراریخته ای است که به واسطه تغییرات ژنتیکی و تغییر ناشی از این دستکاری در آنزیمی که در فرآیند رسیدن میوه موثر است، دیرتر می رسند. این نوع گوجه فرنگی ها یکی از نخستین محصولات غذایی مهندسی شده ای بودند که اجازه فروش عمومی یافتند.
پس از لحاظ تکنیکی دستکاری ژنتیکی میتواند گیاهانی تولید کند که به آفات و بیماری ها مقاوم تر بوده و عملکرد بیشتری داشته باشند. همچنین نسبت به انواع تنش های محیطی مانند خشکی و شوری مقاومت نشان داده و کیفیت (مثلا ویتامین ها و عناصر معدنی) بالاتری داشته باشند.
اختلاف نظرات در مورد تراریخته
محصولات کشاورزی تراریخته امکان کشاورزی ارگانیک را هم فراهم میکنند چون پایه کشت ارگانیک عدم استفاده از کودها و آفت کش های شیمیایی است. اگر محصولی خود مقاوم به حشره آفت باشد یا قدرت رشد بیشتر و در نتیجه رقابت قوی تری با علف هرز غالب مزرعه داشته باشد، نیاز به استفاده انواع سموم به خودی خود برطرف می شود. به هر حال علاوه بر تمام این جنبه های مثبت دستکاری ژنتیکی افزایش بهره وری کشاورزی تراریخته، نگرانی هایی هم در این مورد وجود دارد.
فرار ژن ها
خطرات احتمالی فرار ژن ها از آزمایشگاه یا از پیکر گیاه و انتقال اتفاقی آنها به حشرات یا علف های هرز و ایجاد مقاومت در آنها یا مقاوم شدن باکتری ها در برابر آنتی بیوتیک ها، اثرات احتمالی بر سلامت آدمی و همچنین بحث های اخلاقی از مهمترین نگرانی ها است. البته با کمک پیشرفت علم و مباحثی مانند ویرایش ژن، متاژنومیکس، در صورت رعایت پروتکل ها و موارد ایمنی امکان ایجاد چنین مواردی بسیار پایین است و نظر و توافق کلی دانشمندان بیشتر بر مفید بودن بیوتکنولوژی تاکید دارد.
موافقین و مخالفین
در یک مطالعه که توسط سرالینی انجام شده است ادعا شد محصولات تراریخته سرطان زا هستند. این تنها مقاله علمی پژوهشی مورد استناد مخالفین محصولات تراریخته دارای مجوز بود که در تناقض با صدها پژوهش معتبر علمی قرار دارد. اما همین مورد نیز به دلیل ایراد اشکالات متعدد بر آن از سوی مجامع علمی از جمله اداره ایمنی غذایی اتحادیه اروپا وزارت بهداشت بلژیک، اداره فدرال ارزیابی خطر آلمان، اداره استانداردهای غذای استرالیا و نیوزلند،بنیاد علوم روسیه و سازمان غذا، محیط زیست، ایمنی و سلامت فرانسه رد شد.
بررسی مجدد آزمایشات سرالینی در یکی از معتبرترین مجلات بیوتکنولوژی نشان داد مصرف محصولات تراریخته هیچ تأثیری بر سلامت حیوانات مورد آزمایش نداشته و نتایج تحریف شده است. سرالینی، خود نیز در پاسخ به انتقاد از اشکالات متعدد در تحلیل آماری در مطالعه مذکور با اذعان به این اشکالات پاسخ میدهد:
“آمارها حاکی از حقیقت نیستند اما میتوانند به درک نتیجه کمک کنند.”
تولید و مصرف محصولات تراریخته در بیست سال گذشته فرصت تحقیقات جامعی را راجع به سلامت مصرف انسانی و دامی این محصولات فراهم آورده است. صدها تحقیق علمی منتشر شده در مجلات معتبر جهان در همین راستا انجام شده و متا آنالیز این تحقیقات، سلامت این محصولات را تأیید کرده است.
