قارچکش مانکوزب : معرفی کامل، کاربردها، مزایا و نکات ایمنی

مانکوزب (Mancozeb) یکی از پرمصرف‌ ترین و بهترین قارچ‌ کش‌ های کشاورزی جهان است. این سم کشاورزی به گروه دی‌ تیوکاربامات‌ ها (Dithiocarbamates) تعلق دارد. قارچکش مانکوزب با اثر تماسی و حفاظتی خود، از طیف وسیعی از بیماری‌ های قارچی گیاهان جلوگیری می‌ کند. این سم برای محصولات زراعی، باغی، صیفی‌ جات و سبزیجات کاربرد گسترده دارد. مانکوزب پودری WP 75% ، WP80% و مانکوزب گرانول WG 80% از پرمصرفترین ها در بازار ایران هستند. خرید مانکوزب

ترکیب شیمیایی مانکوزب

مانکوزب با فرمول شیمیایی C₈H₁₂MnN₄S₈Zn، یک ترکیب ارگانومتالیک است که از اتیلن بیس-دی‌ تیوکاربامات منگنز و روی تشکیل شده است. این قارچکش به صورت پودر زردرنگ یا گرانول تولید شده و به عنوان یک سم تماسی عمل می‌ کند. مانکوزب غیرسیستمیک است، به این معنا که جذب گیاه نشده و تنها روی سطح باقی می‌ ماند تا از عفونت‌ های قارچی جلوگیری کند.

تاریخچه کشف و توسعه

مانکوزب در دهه ۱۹۵۰ میلادی پتنت شد و به عنوان یکی از اولین قارچ‌کش‌ های دی‌ تیوکاربامات وارد بازار گردید. این ترکیب توسط شرکت‌ های شیمیایی مانند DuPont توسعه یافت و به سرعت به دلیل کارایی بالا در کنترل بیماری‌ های قارچی محبوب شد. امروزه مانکوزب در بیش از ۱۰۰ کشور جهان استفاده می‌ شود و نقش کلیدی در مدیریت بیماری‌ های گیاهی ایفا می‌ کند.

مانکوزب چیست؟

مانکوزب قارچکشی تماسی (Contact) و گروه M03 در طبقه‌ بندی FRAC است. این ویژگی باعث می‌ شود قارچ‌ کش به‌ صورت سطحی روی اندام‌ های گیاه باقی مانده و مانع جوانه‌ زنی اسپور قارچ‌ ها شود. خاصیت چند عاملی (Multi-site) مانکوزب موجب شده مقاومت قارچی نسبت به آن بسیار کم اتفاق بیفتد.

فرمول های رایج مانکوزب

• WP 80% پودر مانکوزب

• WP 75% پودر مانکوزب

• WG 80% گرانول مانکوزب

ویژگی‌ های اصلی مانکوزب

• اثر حفاظتی، نه درمانی

• ماندگاری ۷–۱۰ روز روی گیاه

• مقاومت پایین آن در برابر توسعه مقاومت قارچی

• قابلیت اختلاط با بسیاری از سموم

• هزینه مناسب و اقتصادی

مکانیسم اثر مانکوزب

مکانیسم عمل مانکوزب چند عاملی (multi-site) است و به گروه مقاومتی M3 تعلق دارد. این قارچ‌ کش با اختلال در متابولیسم سلولی قارچ‌ ها، مانند فرآیندهای تنفسی و آنزیمی، عمل می‌ کند. اگرچه مکانیسم دقیق آن کاملاً شناخته‌ شده نیست، اما مانکوزب با آزادسازی اتیلن تیورئا (ETU) در بدن قارچ‌ ها، فعالیت آنزیم‌ های کلیدی را مختل می‌ نماید. این ویژگی باعث می‌ شود که احتمال ایجاد مقاومت در قارچ‌ ها نسبت به مانکوزب پایین باشد.

موارد مصرف مانکوزب

مانکوزب یک قارچ‌ کش طیف گسترده (Broad Spectrum) است و برای کنترل بیماری‌ های متعددی استفاده می‌ شود. برای مثال مانکوزب به طور مؤثر از بلایت دیررس (late blight) ناشی از Phytophthora infestans جلوگیری می‌ کند. همچنین در محصولاتی مانند سیب، انگور، گوجه‌ فرنگی و خیار، برای کنترل لکه برگ، زنگار و اسکب استفاده می‌ شود. در گندم، جو و ذرت نیز برای جلوگیری از بیماری‌ های قارچی مانند rust و leaf spot کاربرد دارد.

کدام بیماری‌ ها با مانکوزب کنترل می‌ شوند؟

• لکه‌ برگی‌ ها (Leaf Spots)

• سفیدک‌ های دروغی (Downy Mildew)

• آلترناریا

• بلایت (Early blight, Late blight)

• لکه قهوه‌ ای و لکه زاویه‌ ای

• زنگ‌ ها

• بیماری‌ های قارچی سطحی صیفی‌ جات

مهمترین محصولاتی که مانکوزب روی آنها استفاده می‌ شود

• سیب‌ زمینی

• گوجه‌ فرنگی

• انگور

• هندوانه و خربزه

• پیاز

• سبزیجات برگی

• مرکبات

• سیب و سایر درختان دانه‌ دار و هسته‌ دار

• غلات

• پنبه

• حبوبات

مزایای استفاده از مانکوزب

• طیف اثر گسترده
• جلوگیری قوی از بیماری‌ های قارچی قبل از بروز
• مناسب برای برنامه‌ های مدیریت مقاومت قارچ
• قیمت اقتصادی
• سازگار با بسیاری از سموم
• افزایش کیفیت نهایی محصول (به‌ واسطه محافظت بهتر برگ)
• ماندگاری مناسب روی گیاه

معایب

• تماسی بودن: نیاز به پوشش کامل گیاه دارد و در باران شسته می‌ شود.
• عوارض احتمالی: می‌ تواند برای سلامت انسان و محیط زیست ریسک‌ هایی داشته باشد.

میزان و روش مصرف قارچکش مانکوزب

دوز مصرف دقیق بستگی به سن گیاه، نوع محصول، شدت بیماری و فرمولاسیون دارد. اما مقادیر زیر استاندارد جهانی هستند:

مثال هایی از مقدار مصرف در محصولات مختلف

محصولات زراعی

محصولات باغی

سبزیجات و صیفی جات

نکات مهم در استفاده از مانکوزب

۱. بهترین زمان مصرف

• قبل از وقوع بیماری

• قبل از بارندگی

• در زمان رطوبت بالا

۲. اختلاط

مانکوزب قابل اختلاط با بسیاری از سموم است، از جمله:

• متالاکسیل

• کاپتان

• کلروتالونیل

• مس‌ ها

• حشره‌ کش‌ های عمومی

اما برای جلوگیری از مشکلات فیزیکی قبل از اختلاط، تست سطل (Jar Test) انجام شود.

۳. دوره کارنس (PHI)

• بسته به محصول: ۷ تا ۱۴ روز

۴. سازگاری با گیاه

برای اغلب محصولات ایمن است، اما:

• روی برخی محصولات حساس مانند خیار در هوای خیلی گرم بهتر است در شب مصرف شود.

مانکوزب در برنامه مدیریت بیماری‌ ها

این قارچکش به‌ دلیل اثر تماسی، باید در کنار یک قارچ‌ کش سیستمیک استفاده شود تا نتیجه بهتر شود.

مانکوزب را با چه سمومی می توان مصرف کرد؟

• مانکوزب + متالاکسیل (برای سفیدک دروغی)

• مانکوزب + آزوکسی‌ استروبین (برای بلایت‌ ها و آلترناریا)

• مانکوزب + تبوکونازول (برای زنگ‌ ها و لکه‌ برگی‌ ها)

این برنامه‌ ها باعث کنترل پایدار بیماری، جلوگیری از مقاومت و کاهش هزینه سم‌ پاشی می‌ شود.

انتخاب و خرید مانکوزب

هنگام خرید سم قارچکش مانکوزب باید چند نکته مهم رعایت شود:

• از برند معتبر تهیه کنید
• بسته بندی سالم و دارای تاریخ تولید و انقضا باشد
• دارای مجوز از سازمان حفظ نباتات باشد
• دستورالعمل مقدار مصرف از روی بسته بندی مطالعه شود.
• دوز و فرمولاسیون را با مشورت کارشناسان گیاهپزشکی انتخاب کنید.

عوارض جانبی و نکات ایمنی مانکوزب

مانکوزب سمیت حاد پایینی دارد، اما متابولیت آن (ETU) می‌ تواند باعث اختلالات تیروئیدی و نوروتوکسیسیتی شود. قرارگیری طولانی‌ مدت در معرض مانکوزب ممکن است با نورودژنراسیون مرتبط باشد. برای ایمنی:

• حتما از تجهیزات حفاظتی مانند ماسک، دستکش و لباس محافظ استفاده کنید.
• از مصرف در نزدیکی منابع آب خودداری کنید.
• جذب پوستی مانکوزب در کشاورزان می‌ تواند باعث استرس اکسیداتیو شود.

تأثیرات محیطی مانکوزب

مانکوزب می‌ تواند برای پرندگان، پستانداران کوچک و موجودات آبزی سمی باشد. این قارچ‌ کش در آب تجزیه می‌ شود، اما ETU پایدارتر است و ممکن است به آب‌ های زیرزمینی نفوذ کند. برای کاهش تأثیرات، از روش‌ های کاربرد دقیق استفاده کنید و از سم‌ پاشی هوایی اجتناب ورزید.

جایگزین‌ های مانکوزب

با توجه به محدودیت‌ های رو به افزایش در مصرف این سم، جایگزین‌ هایی به شرح ذیل پیشنهاد می شود:

• پتاسیم فسفونات: برای کنترل بلایت سیب‌ زمینی.
• کلروتالونیل: قارچ‌ کش تماسی مشابه.
• مس‌ محورها: مانند اکسید مس برای کاربردهای ارگانیک.
• قارچ‌ کش‌ های سیستمیک مانند کاربندازیم (هرچند با محدودیت‌ های خود).

مانکوزب یکی از معتبرترین، ارزان‌ ترین و مؤثرترین قارچ‌ کش‌ های بازار است. این سم به دلیل اثر چند عاملی بودن، پیشگیری قوی و سازگاری بالا، جایگاه ویژه‌ ای در برنامه مدیریت بیماری‌ های گیاهی دارد. استفاده صحیح از این قارچ‌ کش می‌ تواند سلامت گیاه، افزایش عملکرد و کیفیت محصول را تضمین کند. با این حال، رعایت نکات ایمنی و مقررات ضروری است تا ریسک‌ های سلامت و محیطی کاهش یابد. اگر کشاورز هستید، قبل از استفاده با کارشناسان مشورت کنید.