حشره کش اسپینوساد

سم حشره کش اسپینوساد | خرید، کاربردها و روش مصرف

حشره‌ کش اسپینوساد یک سم طبیعی با منشأ میکروبی است که از سویه‌ های باکتری Saccharopolyspora spinosa به‌ دست می‌ آید. این ترکیب برخلاف بسیاری از سموم شیمیایی سنتی، از یک منبع طبیعی الهام گرفته شده است. حشره کش اسپینوساد به‌ عنوان یک جایگزین ایمن‌ تر برای حشره‌ کش‌ های شیمیایی سنتی معرفی شده است. به همین دلیل در سیستم‌ های کشاورزی پایدار و مدیریت تلفیقی آفات (IPM) جایگاه ویژه‌ ای دارد. 

تاریخچه

اسپینوساد برای اولین بار در سال ۱۹۸۵ از نمونه‌ های خاکی یک کارخانه تخمیر نوشیدنی در جزایر کارائیب جدا شد. این حشره‌ کش در سال ۱۹۹۷ توسط سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا (EPA) ثبت و در سال ۲۰۰۸ نیز در اتحادیه اروپا تأیید شد. در ایران، این ترکیب با نام‌ های تجاری مختلفی مانند اسپینتور، تریسر و … در دسترس است.

منشأ و ماهیت شیمیایی

اسپینوساد نام عمومی (Common Name) برای گروهی از مولکول‌ های مرتبط است که از باکتری خاکی Saccharopolyspora spinosa به‌ دست می‌ آیند. این ترکیب در دسته بیوسیدها قرار می‌گیرد. بیوسیدها سمومی هستند که منشاء طبیعی داشته ولی برای مقابله با آفات تولید تجاری می‌ شوند.

اسپینوساد مخلوطی از دو فرومون اصلی است:

• اسپینوسین A (۸۵-۹۰%)

• اسپینوسین D (۱۰-۱۵%)

فرمولاسیون‌ های رایج:

• SC (سوسپانسیون کپسوله): ۲۴٪، ۴۸٪

• WG (گرانول قابل حل): ۲۴٪، ۴۸٪

• EC (امولسیون کانسنتره): ۴۴٪

• FS (ترکیب بذرمال): ۴۸۰ گرم در لیتر

مکانیسم عمل حشره‌ کش اسپینوساد (Spinosad)

اسپینوساد یک حشره‌ کش نوروتوکسیک انتخابی است؛ یعنی مستقیماً روی سیستم عصبی حشرات اثر می‌ گذارد، اما مسیر اثر آن با بسیاری از سموم عصبی کلاسیک (مثل ارگانوفسفات‌ ها یا پایرتروئیدها) متفاوت است. 

مسیر ورود به بدن حشره

 اثر اصلی اسپینوساد وابسته به تغذیه حشره است. به همین دلیل بیشتر روی لاروها و حشرات فعال تغذیه‌ کننده مؤثر است.  اسپینوساد می‌ تواند از دو راه اصلی وارد بدن آفت شود:

الف) گوارشی (Oral ingestion)

• حشره با خوردن برگ یا بافت آلوده، ماده را وارد دستگاه گوارش می‌ کند.

• اسپینوساد از دیواره روده جذب شده و وارد همولنف (خون حشرات) می‌ شود.

ب) تماسی (Contact action)

• تماس مستقیم با سطح بدن باعث عبور تدریجی از کوتیکول (پوسته خارجی حشره) می‌ شود.

• اثر تماسی ضعیف‌ تر از اثر گوارشی است، ولی وجود دارد.

هدف اصلی: سیستم عصبی مرکزی حشره

پس از ورود به بدن، اسپینوساد به نورون‌ ها (سلول‌های عصبی) حمله می‌ کند. دو گیرنده عصبی مهم درگیر این سم هستند:

اثر روی گیرنده‌ های نیکوتینی استیل‌ کولین (nAChRs)

این گیرنده‌ ها چه کاری می‌ کنند؟

در حشرات و همه جانوران، انتقال پیام عصبی در محل اتصال نورون‌ها (سیناپس‌ها) توسط ناقل‌ های شیمیایی انجام می‌ شود. یکی از مهم‌ ترین این ناقل‌ ها استیل‌ کولین است. وظیفه گیرنده‌ های نیکوتینی چیست؟

• کانال‌ های یونی هستند

• با فعال شدن، اجازه ورود یون‌ های مثبت (Na⁺، Ca²⁺) را به نورون می‌ دهند

• باعث تحریک نورون می‌ شوند

 اسپینوساد چه می‌ کند؟

• اسپینوساد به شکل غیررقابتی به این گیرنده‌ ها متصل می‌ شود

• باعث فعال‌ سازی مداوم و کنترل‌ نشده آن‌ ها می‌ شود

• نورون دیگر قادر به بازگشت به حالت استراحت نیست

نتیجه: با تحریک بیش از حد و غیر عادی نورون، انرژی آن تخلیه می شود. در نتیجه این تخلیه انرژی، اختلال شدیدی در انتقال پیامهای عصبی در حشره بوجود می آید که منجر به مرگ آن می شود.

اثر ثانویه روی سیستم گابا (GABAergic system)

گابا چیست؟

• GABA یک ناقل عصبی مهاری است

• نقش آن آرام‌ سازی نورون‌ ها و جلوگیری از تحریک بیش‌ ازحد است

 اسپینوساد چه می‌ کند؟

• تعادل بین تحریک و مهار عصبی را به هم می‌ زند.

• سیستم مهاری (گابا) نمی‌ تواند تحریک ایجاد شده را خنثی کند.

پیامدهای فیزیولوژیک حشره کش اسپینوساد در آفت

در اثر این اختلال شدید عصبی، مراحل زیر رخ می‌ دهد:

۱- تحریک عصبی شدید

• لرزش

• حرکات غیرطبیعی

• بی‌ قراری شدید

۲- اسپاسم عضلانی

• انقباض مداوم عضلات.

• ناتوانی در تغذیه یا حرکت طبیعی.

۳- فلج عصبی–عضلانی

• قطع هماهنگی عصبی.

• از کار افتادن عضلات حیاتی.

۴- مرگ حشره

• معمولاً در اثر نارسایی عصبی و متابولیکی.

• نه به‌ صورت آنی، بلکه طی چند ساعت تا چند روز.

حشره کش اسپینوساد برای چه آفاتی موثر است؟

الف) محصولات زراعی:

• کرم غوزه پنبه (Helicoverpa armigera)

• کرم برگ‌ خوار پنبه (Spodoptera littoralis)

• سوسک کلرادوی سیب‌ زمینی (Leptinotarsa decemlineata)

ب) محصولات باغی:

• مگس میوه مدیترانه‌ ای (Ceratitis capitata)

• کرم سیب (Cydia pomonella)

• شپشک‌ های سپردار (Scale insects)

ج) گیاهان زینتی و فضای سبز:

• شته‌ ها (Aphids)

• تریپس (Thrips)

• مینوز برگ (Leaf miners)

د) دامپزشکی و بهداشت:

بعضی از محصولات برای کنترل انگل‌ های خارجی در حیوانات (مثلاً شپشک‌ ها یا کنه‌ ها) حاوی اسپینوساد هستند.

• کنترل کک در حیوانات خانگی

• مگس‌ های خانگی

• پشه‌ ها

تفاوت مکانیسم اسپینوساد با سموم رایج دیگر

دستورالعمل مصرف و دوزهای پیشنهادی

توجه: جدول زیر فقط پیشنهادی است و مرجعی برای کاربرد نیست. قبل از مصرف سم اسپینوساد، برچسب روی محصول را با دقت مطالعه کرده و از کارشناسان گیاهپزشکی مشورت بگیرید.

اطلاعات مهم روی برچسب محصول

هر بسته حشره کش اسپینوساد تجاری اطلاعاتی مانند موارد زیر دارد. این اطلاعات قانونی و حیاتی هستند و رعایت دقیق آنها ضروری است.

•  دوز توصیه‌ شده برای هر نوع آفت
• نحوه مخلوط کردن با آب
• فاصله زمانی قبل از برداشت محصول
• الزامات ایمنی شخصی
• موارد عدم کاربرد (مثلاً اطراف منابع آب یا گیاهان خاص)

نکات مهم در مصرف

• حجم سم پاشی: ۵۰۰-۱۰۰۰ لیتر در هکتار بسته به تراکم گیاهی

• pH آب سم پاشی: ایده‌ آل ۶-۷ (خارج از این محدوده باعث هیدرولیز سریع می‌ شود)

• زمان سم پاشی: صبح زود یا عصر برای کاهش تابش UV

• فاصله سم پاشی: ۷-۱۴ روز بسته به تراکم آفت.

مزایای اسپینوساد

1. سازگاری با محیط زیست: تجزیه سریع (نیمه‌ عمر در خاک ۱-۲ روز)

2. ایمنی برای دشمنان طبیعی: حداقل اثر روی کفشدوزک‌ ها، زنبورهای پارازیتویید.

3. عدم ایجاد مقاومت سریع: مکانیسم عمل پیچیده

4. دوره کارنس کوتاه: ۱-۳ روز در بیشتر محصولات

5. سازگاری با IPM: قابلیت ترکیب با عوامل کنترل بیولوژیک

معایب و محدودیت‌ ها

1. حساسیت به نور UV: کاهش اثر در معرض نور مستقیم

2. عمل تماسی-گوارشی: پوشش کامل گیاه ضروری است

3. اثر کند: مرگ آفت ۲۴-۴۸ ساعت پس از مصرف

4. هزینه نسبتاً بالا: در مقایسه با برخی حشره‌ کش‌ های سنتزی، گران تر است.

سازگاری و اختلاط

• قابل اختلاط با: بیشتر حشره‌ کش‌ ها، قارچ‌ کش‌ ها (به جز ترکیبات قلیایی)

• غیرقابل اختلاط با: ترکیبات با pH بالا (>۸.۵)

• تست اختلاط در مقیاس کوچک قبل از مصرف انبوه ضروری است.

ایمنی و ملاحظات زیست‌ محیطی

• طبقه سمیت: WHO Class III (کمی خطرناک)

• LD50 موش: >۵۰۰۰ mg/kg (سمیت حاد کم)

• اثر روی زنبور عسل: سمی در تماس مستقیم (استفاده خارج از ساعات پرواز)

• ماهیان: LC50 > ۱۰۰ mg/L (سمیت متوسط)

• پرندگان: نسبتاً ایمن

مدیریت مقاومت

برای جلوگیری از ایجاد مقاومت در آفات:

1. تناوب با حشره‌ کش‌ های با مکانیسم عمل مختلف

2. استفاده در زمان اوج جمعیت آفت

3. ترکیب با روش‌ های کنترل غیرشیمیایی

4. رعایت دوزهای توصیه‌ شده

نکات فنی مهم

• دمای بهینه سمپاشی: ۲۰-۳۰ درجه سانتی‌ گراد

• میزان جذب: ۴-۶ ساعت برای جذب اولیه

• اثر باقیمانده: ۷-۱۰ روز در شرایط مطلوب

• شستشوی باران: مقاومت متوسط (نیاز به تکرار پس از بارندگی شدید)

ایمنی و خطرات بالقوه

هر چند اسپینوساد در رده‌ای ایمن‌تر قرار دارد، اما باید بدانید:

❌ تماس مستقیم با پوست و چشم، می‌تواند تحریک‌ زا باشد.
❌ استنشاق غبار یا مه محلول می‌ تواند مشکلات تنفسی ایجاد کند.
❌ مصرف توسط انسان یا حیوانات خانگی مجاز نیست.
❌ نباید در منابع آب یا رودخانه‌ ها ریخته شود (اثر زیست‌ محیطی)

همیشه باید از برچسب محصول تجاری پیروی شود. هنگام کار با هر سموم باید از لباس محافظ، دستکش و عینک استفاده کرد.

هیچ‌ وقت از اطلاعات آنلاین به‌جای دستورالعمل روی بسته‌بندی محصول استفاده نکنید؛ زیرا دوز، نحوه آماده‌ سازی و کاربرد، بسته به فرمولاسیون و هدف متفاوت است.

حشره کش اسپینوساد یک ابزار ارزشمند در زراعت پایدار است. با رعایت اصول مدیریت تلفیقی آفات و دستورالعمل‌ های مصرف می‌ تواند جایگزین مناسبی برای حشره‌ کش‌ های پرخطر باشد. موفقیت این ترکیب در گرو شناخت دقیق بیولوژی آفت، زمان‌ بندی مناسب سمپاشی و تناوب با سایر روش‌ های کنترل است.