قیاق

علف هرز قیاق (Sorghum halepense): راهنمای جامع شناسایی، مدیریت و کنترل

قیاق (Sorghum halepense (L.) Pers.)، با نام‌ های ذرت گل‌ خوشه‌ ای، سورگوم وحشی، جواری، تاغار جواری، حلیط یا قمیش نیز شناخته می‌ شود. این گیاه در طبقه بندی علف های هرز یکی از مهم‌ ترین و سمج‌ ترین علف‌ های هرز چندساله در جهان است. این گیاه از خانواده گندمیان (Poaceae) بوده و به دلیل رشد سریع، تیپ فتوسنتزی C4، ریزوم‌ های قوی و توانایی تولید بذرهای فراوان، تهدیدی جدی برای محصولات زراعی مانند ذرت، گندم، سویا، نیشکر و پنبه محسوب می‌ شود. قیاق بومی جنوب شرقی اروپا، آفریقای شمالی و آسیای جنوبی است، اما به طور گسترده در ایران، به‌ ویژه در استان‌ های شمالی (گیلان، مازندران، گلستان)، تهران، خوزستان، خراسان و کرمانشاه پراکنده شده است.

ویژگی‌ های گیاه‌ شناسی

قیاق گیاهی علفی، چندساله و تک‌ لپه‌ ای است که از طریق بذر و ریزوم تکثیر می‌ یابد. این گیاه دارای ویژگی‌ های زیر است:

قیاق دارای ساقه‌ های هوایی افراشته، توخالی، بندبند و صاف با گره‌ های پرزدار نقره‌ ای رنگ است. ارتفاع ساقه‌ ها بین ۵۰ تا ۲۰۰ سانتی‌ متر و گاهی تا ۳ متر می‌ رسد. برگ‌ ها باریک، بلند و پهن با رگبرگ میانی سفید برجسته هستند. طول برگ‌ ها تا ۱۰۰ سانتی‌ متر و عرض آن‌ ها تا ۲ سانتی‌ متر می‌ رسد. لبه‌ های برگ گاهی موج‌ دار و بدون کرک است.

گل‌ آذین به شکل خوشه‌ ای باز و مخروطی (پانیکول) با طول ۱۵ تا ۵۰ سانتی‌ متر است. سنبلچه‌ های این گیاه دوتایی هستند. به این معنا که یکی زایا (هرمافرودیت)، بی‌ پایه و تخم‌ مرغی شکل با طول حدود ۵ میلی‌متر، و دیگری نازا، پایه‌ دار و باریک‌ تر است. گلوم‌ های سنبلچه زایا مقعر، بدون ریشک و با موهای نرم پوشیده شده‌ اند. رنگ گل‌ آذین سبز یا قرمز مایل به ارغوانی است.

• میوه و بذر: دانه‌ ها درشت، شفاف، نوک‌ تیز و تخم‌ مرغی شکل با رنگ عنابی مایل به سیاه هستند. قطر دانه‌ ها ۲ تا ۳ میلی‌متر و طول آن‌ ها ۴ تا ۵ میلی‌ متر است. هر گیاه می‌ تواند تا ۲۸,۰۰۰ بذر در سال تولید کند که تا ۱۰ سال یا بیشتر در خاک زنده می‌ مانند.

• ریشه و ریزوم: سیستم ریشه‌ای قیاق شامل ریزوم‌های گوشتی و کوتاه (۱ تا ۲ سانتی‌ متر) است که در عمق ۱۰ تا ۳۰ سانتی‌ متری خاک گسترش می‌ یابد. هر گره ریزوم می‌ تواند گیاه جدیدی تولید کند، که این ویژگی کنترل مکانیکی را دشوار می‌ کند.

قیاق به دلیل تیپ فتوسنتزی C4، در شرایط گرم و خشک رشد بهتری دارد و نسبت به سایه حساس است. دمای بهینه رشد آن ۲۵ تا ۳۵ درجه سانتی‌گراد و pH خاک مناسب ۴.۹ تا ۸.۵ است.

چرخه زندگی و تولید مثل

قیاق یک علف هرز چندساله است که از دو روش جنسی (بذر) و غیرجنسی (ریزوم) تکثیر می‌ یابد:

• رشد رویشی: در بهار، گیاهچه‌ ها از بذر یا ریزوم جوانه می‌ زنند. ریزوم‌ ها ۳۰ تا ۴۵ روز پس از جوانه‌ زنی تشکیل می‌ شوند (مرحله ۶ تا ۷ برگی). در پاییز، بخش‌ های هوایی خشک شده و ریزوم‌ ها به خواب می‌ روند.

• تولید مثل جنسی: گل‌ دهی از اواخر بهار (فروردین تا مهر) آغاز می‌ شود. بذرها در عمق ۱ تا ۵ سانتی‌ متری خاک بهترین جوانه‌ زنی (بیش از ۹۰%) را دارند. خیساندن بذرها در اسید سولفوریک غلیظ (۹۵-۹۸%) به مدت ۳۰ دقیقه خواب بذر را می‌ شکند.

• تولید مثل غیرجنسی: ریزوم‌ های قطعه‌ قطعه شده (حتی قطعات ۲ سانتی‌ متری) می‌ توانند گیاه جدید تولید کنند. این ویژگی در اثر شخم یا وجین تشدید می‌ شود.

چرخه زندگی قیاق می‌ تواند چندین سال ادامه یابد، اما با مدیریت مناسب، جمعیت آن در ۳ تا ۵ سال کاهش می‌ یابد.

پراکنش و شرایط رشد

قیاق در بیش از ۵۳ کشور و در ۳۰ محصول زراعی گزارش شده است. در ایران، این علف هرز در مزارع آبی، به‌ ویژه در کشت ذرت، پنبه و نیشکر، شایع است. پراکنش آن از عرض جغرافیایی ۵۵ درجه شمالی تا ۵۵ درجه جنوبی است. این گیاه در خاک‌ های با زهکشی خوب (شنی-لومی) و شرایط گرم و مرطوب بهترین رشد را دارد، اما در خاک‌ های سنگین و غرقابی نیز تحمل نشان می‌ دهد. عوامل پراکنش شامل باد، آب آبیاری، ماشین‌ آلات کشاورزی و بذرهای آلوده است. قیاق میزبان ثانویه آفاتی مانند شته‌ ها و ویروس‌ های موزاییک ذرت، جارو و چغندر قند است.

خسارات و تأثیرات اقتصادی

قیاق به دلیل ویژگی‌ های زیستی خاص، خسارات قابل توجهی به کشاورزی وارد می‌ کند:

• رقابت برای منابع: قیاق با سایه‌ اندازی و جذب شدید آب و مواد مغذی، عملکرد محصولات را کاهش می‌ دهد. در مزارع ذرت، تراکم ۱۶ بوته قیاق در مترمربع می‌ تواند عملکرد دانه را تا ۵۰% کاهش دهد.

• جنگ شیمیایی (Allelopathy): قیاق مواد شیمیایی بازدارنده‌ ای ترشح می‌ کند که جوانه‌ زنی و رشد گیاهان مجاور، به‌ ویژه ذرت، را مختل می‌ کند.

• تأثیرات اقتصادی: در ایران، قیاق سالانه ۱۰ تا ۳۰ درصد کاهش عملکرد در محصولات زراعی مانند ذرت و گندم ایجاد می‌ کند. همچنین، آلودگی محصولات به بذر قیاق کیفیت محصول را کاهش می‌ دهد.

روش‌ های مبارزه با قیاق

کنترل قیاق نیازمند رویکرد مدیریت تلفیقی علف‌ های هرز (IWM) است که شامل روش‌ های زیر می‌ شود:

۱. پیشگیری

• استفاده از بذرهای گواهی‌ شده عاری از قیاق.

• شستشوی ماشین‌ آلات کشاورزی برای جلوگیری از انتقال بذر و ریزوم.

• کنترل آب آبیاری برای جلوگیری از پراکنش بذر.

۲. روش‌ های ترویجی

• تناوب زراعی با محصولاتی مانند یونجه یا خردل که سایه‌ اندازی قوی دارند.

• کشت متراکم محصولات برای کاهش نور در دسترس قیاق.

• تنظیم تاریخ کاشت (مانند اواخر بهار) برای افزایش رقابت محصول با قیاق.

۳. روش‌ های مکانیکی

• شخم عمیق در بهار (۱۵ تا ۳۰ سانتی‌متر) برای دفن ریزوم‌ ها، اما با احتیاط برای جلوگیری از قطعه‌ قطعه شدن ریزوم‌ ها.

• وجین مکرر (هر ۲ تا ۳ هفته) در فصل رشد برای جلوگیری از بذردهی.

• مالچ‌ پاشی با مواد آلی برای کاهش جوانه‌ زنی بذرها.