ارکیده ها (Orchids) یکی از محبوب ترین گیاهان زینتی جهان هستند و به دلیل زیبایی خیرهکننده، تنوع بالا و ارزش تجاری قابل توجه، در سطح وسیعی کشت و تولید می شوند. اما تولید موفق نشا ارکیده به روش های خاص و دقیق نیاز دارد، چرا که این گیاه از نظر فیزیولوژیکی متفاوت از گیاهان رایج دیگر است.
نشا ارکیده از خانواده ثعلبیان، تیره ای از گیاهان گلدار متعلق به راسته مار چوبه سانان (Asparagales) است. این خانواده گلدار، گسترده و متنوع، گیاهانی با گل های معطر و بسیار رنگارنگ هستند که تقریبا در همه پهنه ی جغرافیایی کره زمین یافت می شوند. مهم ترین روش های تولید نشا ارکیده شامل تکثیر جنسی (بذر)، تکثیر غیرجنسی (تقسیم بوته و keiki) و کشت بافت و ریزازدیادی (micropropagation) است.
از این گیاه گلدار حدود ۷۶۳ جنس و ۲۸۰۰۰ گونه از این خانواده به ثبت رسیده است. یک مثال برای درک بهتر گستردگی خانواده ارکیده این است که بدانید که تعداد گونه های ارکیده برابر با تعداد گونه ماهیان استخوان دار، بیش از دو برابر تعداد گونه های پرندگان و چهار برابر تعداد گونه های پستانداران است.
برای به دست آوردن گونه های جدید یا اصلاح شده کاربرد دارد.
بذرهای ارکیده بسیار ریز و بدون اندوسپرم (مواد غذایی ذخیرهای) هستند و در طبیعت فقط با کمک قارچ های همزیست (مایکوریزا) جوانه می زنند.
جمع آوری بذرهای بالغ: از کپسول های خشکشده گل ارکیده.
ضدعفونی بذرها: با کلرید جیوه یا هیپوکلریت سدیم برای حذف آلودگی ها.
کشت در محیط استریل: معمولاً در محیط MS با قند، ژل آگار و هورمون های رشد.
جوانه زنی: بذرها به تدریج به پروتوکُرم تبدیل می شوند.
مرحله سبز شدن: پروتوکرمها تبدیل به گیاهچه های اولیه می شوند.
سازگاری و انتقال: پس از تولید نشاهای کوچک، آن ها به گلدان های کوچکتر منتقل می شوند.
تنوع ژنتیکی
مناسب برای اصلاح نژاد
رشد آهسته، تا ۲ سال زمان تا رسیدن به گل.
نیاز به شرایط کاملاً استریل.
برخی از ارکیده ها (مخصوصاً فالانوپسیس) به صورت طبیعی یا با هورمون (سیتوکنین) روی ساقه ی گل گیاهچه تولید می کنند که به آن keiki می گویند.
رشد keiki روی ساقه گل یا پایه بوته مادر.
زمانی که keiki دارای ۲–۳ برگ و ریشه شد، با دقت جدا میشود.
انتقال به گلدان مستقل برای رشد بیشتر.
در ارکیده هایی با ساختار ساقه ی ریزوم دار (مثل Dendrobium و Cattleya)، گیاه بالغ را به چند بخش تقسیم می کنند.
هر بخش باید حداقل ۳–۴ ساقه یا برگ و ریشه سالم داشته باشد.
پس از تقسیم، در بستر جدید کاشته و مرطوب نگهداری می شود.
سریع تر از روش بذری.
تکرار دقیق ویژگی های گیاه مادر (تکثیر کلونی).
این روش پیشرفته ترین و اقتصادی ترین روش تولید انبوه نشاهای ارکیده در سطح تجاری است.
جداسازی مریستم یا نوک ریشه / ساقه گیاه مادر.
ضدعفونی کامل ریزنمونه ها.
کشت در محیط کشت حاوی هورمونهای سیتوکنین و اکسین.
تکثیر اندام زایی یا کالوس زایی.
تشکیل گیاهچه های کوچک (Explant).
سخت کردن (Acclimatization) در شرایط گلخانه ای.
انتقال به گلدان و فروش به عنوان نشا آماده.
تولید هزاران نشا از یک گیاه مادر در مدت کوتاه.
یکنواختی ژنتیکی و کیفیت بالا.
تولید نشاهای عاری از بیماری.
هزینه اولیه بالا.
نیاز به تجهیزات تخصصی و شرایط استریل دقیق.
| روش | سرعت تولید | یکنواختی | نیاز به تجهیزات | مناسب برای |
|---|---|---|---|---|
| بذر | کند | کم | بالا | اصلاح نژاد |
| keiki / تقسیم | متوسط | بالا | پایین | خانگی / نیمه تجاری |
| کشت بافت | بسیار سریع | بسیار بالا | بسیار بالا | تولید تجاری |
این ارکیده که با نام ارکیده شاپرکی نیز شناخته می شود در ایران بسیار محبوب بوده و در بسیاری از گل فروشی های سراسر کشور یافت می شود. اکثر مردم ایران، این گیاه یعنی ارکیده فالانوپسیس را به عنوان ارکیده می شناسند.
ارکیده کشت بافت به دلیل خلوص بالای ژنتیکی، عاری بودن از هرگونه آلودگی مانند آلودگی های ویروسی، قارچی، باکتریایی و … پر طرفداترین و پرفروش ترین نوع ارکیده در جهان است. در حال حاضر ارکیده فالانوپسیس با رنگ های بسیار متنوع بطور انبوه در داخل کشور در حال تولید و تکثیر است، بازار کشاورزی اگرینت سعی دارد بهترین محصولات تولید شده به روش کشت بافت اعم از زینتی، مثمر و غیر مثمر را با قیمت تولید کننده در اختیار مصرف کننده گان و بهره برداران قرار دهد.
برای نگهداری نشا ارکیده فالانوپسیس در بهترین شرایط، باید فاکتورهای مهمی از جمله، نور، حرارت، رطوبت و میزان روشنایی را در نظر گرفت. در این بخش فقط شرایطی محیطی توضیح داده می شود و فرض بر این استوار است گیاه دارای کلدان، بستر و کوددهی مناسب بوده و محدودیتی از نظر دسترسی به منابع آبی وجود ندارد.
دمای ۱۳ تا ۲۸ درجه سانتی گراد، مناسب رنج دمایی برای رشد و گلدهی این رقم از ارکیده (فالانوپسیس) است. دمای بالاتر سبب توقف رشد و دمای پایین تر سبب مرگ گیاه می شود.
این نوع از ارکیده یعنی واریته فالانوپسیس را می توان در رده ارکیده های سایه پسند طبقه بندی کرد. فضایی با نور روشن غیر مستقیم و متوسط بهترین گزینه است.
فصول گرم سال مانند تابستان باید حتما در محیط گلخانه مه پاشی با آب های استریل سبک انجام شود. ساخت جزیره در زیر گلدان های ارکیده نیز به تامین رطوبت مورد نیاز آن ها کمک قابل توجهی می کند.
تولید نشا ارکیده فرایندی تخصصی اما قابل اجرا در مقیاس خانگی تا صنعتی است. بسته به هدف (خانگی، اصلاح نژاد، تجاری)، روش مناسب باید انتخاب شود. در حالی که روش های سنتی مانند keiki و بذر برای افراد علاقه مند مفیدند، روش کشت بافت بهترین گزینه برای تولید انبوه و استاندارد سازی در سطح جهانی است.
بیودیزل: سوختی پایدار برای آینده ای سبز در دنیای امروز که نگرانی ها درباره تغییرات…
قارچکش کاربندازیم : قارچکش مؤثر برای کنترل بیماری های قارچی گیاهی کاربندازیم یک قارچکش سیستمیک…
نیترات آمونیوم: ترکیبی با اهمیت چندگانه نیترات آمونیوم با فرمول شیمیایی NH₄NO₃، یک ترکیب شیمیایی…
کود کلات روی در کشاورزی: ترکیبی مؤثر برای افزایش عملکرد گیاهان عنصر روی (Zn) یکی…