معرفی و مقایسه انواع انبه : شرایط و کاشت و نگهداری
انبه (نام علمی: Mangifera indica) منگو، مانگو Mango یکی از محبوب ترین میوه های گرمسیری جهان است. این میوه به عنوان “پادشاه میوه ها” نیز شناخته می شود. این درخت همیشه سبز به خانواده Anacardiaceae تعلق دارد و بومی مناطق گرمسیری جنوب آسیا است. انبه نه تنها به دلیل طعم شیرین و آبدار میوه اش، بلکه به خاطر ارزش غذایی بالا (سرشار از ویتامین C، A و فیبر) مورد توجه است. درخت انبه می تواند تا ارتفاع ۳۰ تا ۴۰ متر رشد کند و در شرایط مناسب، بیش از ۱۰۰ سال عمر کند. میوه آن، که از نظر ظاهری درخشان و زرد تا قرمز است، حاوی یک هسته بزرگ بوده و در آشپزی، تازه خوری و صنایع غذایی کاربرد گسترده ای دارد.
تاریخچه کشف، گسترش و خاستگاه
انبه ریشه در جنوب آسیا دارد و خاستگاه اصلی آن به نواحی شمال غربی میانمار، بنگلادش و ایالت آسام هند بازمی گردد. شواهد باستان شناسی نشان می دهد که انبه بیش از ۵۰۰۰ سال پیش در هند کشت می شده و در متون آیورودایی هند باستان به عنوان دارویی برای درمان بیماری های گوارشی و پوستی ذکر شده است. از هند، انبه به جنوب شرقی آسیا (مانند مالزی، تایلند و فیلیپین) گسترش یافت. در قرن ۱۵ میلادی، پرتغالی ها انبه را به آفریقا و برزیل بردند و از آنجا به کارائیب و فلوریدا رسید. امروزه، انبه در بیش از ۹۰ کشور کشت می شود و هند بزرگ ترین تولیدکننده جهان است (با بیش از ۱۸ میلیون تن در سال).
گیاهشناسی انبه
انبه یک گیاه یک پایه (مونوئیک) است، به این معنا که گل های نر و ماده هر دو روی یک درخت وجود دارند. این ویژگی باعث می شود که درختان انبه قادر به خودگرده افشانی باشند. هرچند گرده افشانی متقابل نیز برای افزایش محصول مفید است. از نظر گیاهشناختی، انبه درختی همدانه (dicotyledon) با ریشه های عمیق و گسترده است. برگ ها متناوب، باریک و کشیده (لانسیولات) با طول ۱۵-۳۰ سانتی متر هستند و رنگ تیره سبز دارند. گل ها کوچک، سفید تا صورتی و در خوشه های آویزان (پانیکل) به طول ۳۰ سانتی متر ظاهر می شوند. میوه آن یک دروز (drupe) است که پوست ضخیم، گوشت آبدار و هسته چوبی دارد.
گرده افشانی انبه
گرده افشانی انبه عمدتاً توسط عوامل خارجی انجام می شود. باد نقش اصلی را ایفا می کند، اما حشرات مانند زنبورهای عسل، پروانه ها و مگس ها نیز مؤثر هستند. هر خوشه گل می تواند شامل گل های نر خالص، ماده خالص یا دوجنسی باشد، که این تنوع به خود گرده افشانی کمک می کند. با این حال، نرخ ریزش گل ها بالا (تا ۹۹%) است و برای بهبود محصول، استفاده از زنبورداران یا ارتعاش مصنوعی توصیه می شود. فصل گلدهی معمولاً در بهار رخ می دهد و میوه در ۳-۵ ماه بعد می رسد.
ویژگی های گیاه
انبه درختی مقاوم با تاج پهن و شاخه های افقی است. برگ های جوان قرمز- برنزی هستند و با رشد درخت، سبز تیره می شوند. گل ها معطر بوده و میوه نهایی (با وزن ۲۰۰ گرم تا ۱ کیلوگرم) بسته به واریته طعم شیرین تا ترش دارد. درخت تحمل گرمای بالا (تا ۴۸ درجه سانتیگراد) و سرمای ملایم (تا ۰ درجه) را دارد، اما به یخبندان حساس است. انبه سایه بان خوبی برای مناطق گرمسیری فراهم کرده و ریشه هایش به تثبیت خاک کمک می کند.
شرایط خاک و آب مورد نیاز انبه
انبه به خاک های لومی-شنی با زهکشی عالی نیاز دارد و pH ایده آل آن ۵.۵ تا ۷.۵ است. خاک های سنگین یا قلیایی (بالای ۸) نا مناسب هستند، زیرا ریشه ها به کمبود اکسیژن حساس اند. در مورد آب، درخت جوان به آبیاری منظم (هر ۷-۱۰ روز) نیاز دارد، اما درختان بالغ تحمل خشکی نسبی را دارند. روش آبیاری عمیق (هر ۲-۳ هفته در فصل خشک) بهترین است. در فصول بارانی، آبیاری را باید کاهش پیدا کند تا از پوسیدگی ریشه جلوگیری شود. میانگین بارش سالانه مورد نیاز ۷۵۰-۲۵۰۰ میلی متر است.
انواع انبه
بیش از ۱۰۰۰ واریته انبه در جهان وجود دارد که بر اساس طعم، اندازه و مقاومت انتخاب شدهاند. واریتههای معروف جهانی عبارتند از:
- Alphonso: شیرین و عطری، از هند.
- Kent: بزرگ و صادراتی، مقاوم به حمل و نقل.
- Tommy Atkins: پربار و قرمز پوست، از فلوریدا.
- Keitt: دیررس و سبز پوست.
در ایران، واریته های محلی مانند سینیر (Sinir)، تومپات (Tumpat) و لانگا (Langra) کشت می شوند که با شرایط آب و هوایی جنوب کشور سازگارند.
انبه پاکستانی
انبه های پاکستانی به دلیل کیفیت بالا، طعم شیرین و بافت آبدار در جهان معروف اند. پاکستان دومین صادرکننده بزرگ انبه پس از هند است و واریته های برجسته ای مانند چونسا (Chaunsa)، سندری (Sindhri)، انور رتول (Anwar Ratol) و لانگدا (Langra) را تولید می کند. انبه های پاکستانی به دلیل خاک و اقلیم خاص، طعم متمایزی دارند و اغلب در مقایسه با انبه های هندی شیرین ترند.
-
ویژگی ها
- چونسا: زرد طلایی، بسیار شیرین، فصل برداشت اواخر تابستان.
- سندری: بزرگ، پوست زرد روشن، طعم ملایم و شیرین.
- انور رتول: کوچک تر، عطر قوی، مناسب برای دسر.
- مناطق کشت: عمدتاً در ایالت های پنجاب و سند (مولتان، رحیمیارخان و حیدرآباد).
- صادرات:پاکستان انبه را به خاورمیانه، اروپا و آمریکا صادر می کند. ایران نیز به ویژه در مناطق جنوبی مانند سیستان و بلوچستان که بازار محلی دارند، دارای انبه های وارداتی پاکستان هستند.
انبه سبز
نوع سبز می تواند به دو مفهوم اشاره کند: انبه نارس یا واریته هایی که پوست سبز دارند حتی در زمان رسیدن.
- انبه نارس: بسیاری از انبه ها در حالت نارس سبز هستند و در آشپزی (مثل ترشی یا سالاد) استفاده می شوند. در ایران و پاکستان، انبه سبز نارس برای تهیه چاشنی انبه (آچار) یا ترشی محبوب است. این انبه ها سفت و ترش هستند.
- گونه های سبزپوست:
- Keitt: پوست سبز با ته رنگ قرمز، حتی در زمان رسیدن. طعم شیرین و فیبر کم.
- لانگدا (Langra): در پاکستان و ایران کشت می شود، پوست سبز مایل به زرد، طعم ملس شیرین- ترش.
- کاربرد: انبه های سبز به دلیل طعم ترش برای غذاهای محلی در جنوب ایران (مثل هرمزگان) و پاکستان استفاده می شوند. در ایران، این نوع انبه در بازارهای محلی سیستان و بلوچستان نیز یافت می شود.
- نکته: انبه سبز اگر نارس باشد، با نگهداری در دمای اتاق زرد شده و می رسد، اما واریته های سبزپوست حتی در حالت رسیده، سبز باقی می مانند.
انبه زرد
نوع زرد معمولاً به انبه های رسیده با پوست زرد یا نارنجی اشاره دارد، اما برخی واریته ها به طور خاص به دلیل رنگ زردشان شناخته می شوند.
- واریته های زردپوست:
- Alphonso: آلفونسو معروف به “پادشاه انبه”، دارای پوست زرد طلایی، طعم غنی و شیرین است. اکثرا در هند و با حجم کمتر در پاکستان کشت می شود.
- سندری: انبه پاکستانی، زرد روشن، بسیار آبدار.
- اتافولو (Ataulfo): زرد عمیق، کوچک، شیرین و بدون فیبر، بیشتر در مکزیک و گاهی وارداتی به ایران.
- ویژگی ها: این انبه ها معمولاً کاملاً رسیده، شیرین و مناسب برای تازه خوری یا آب میوه هستند. رنگ زرد نشانه بلوغ قند در میوه است.
کشت در ایران
انبه های زرد در ایران (مانند سیستان و بلوچستان و هرمزگان) بیشتر از واریتههای محلی یا وارداتی از پاکستان هستند. واریته سینیر (Sinir) در ایران زردپوست و محبوب است. انبه های زرد پاکستانی مانند چونسا و سندری به دلیل شباهت آب و هوایی با جنوب ایران، در مناطق گرمسیری ایران نیز کشت می شوند و سازگاری خوبی دارند.
کودهای مورد نیاز
کود دهی انبه بر اساس سن درخت و خاک متفاوت است. برای درختان جوان (۱-۳ سال)، از کود متعادل NPK (مانند ۶-۶-۶) به میزان ۰.۵ کیلوگرم در سال استفاده توصیه می شود. درختان بالغ نیاز به نیتروژن بالا (۸-۳-۹) دارند، با ۱-۲ کیلوگرم در هر درخت، تقسیم شده در ۳ نوبت (بهار، تابستان، پاییز). عناصر ریز مغذی مانند روی، بور و منیزیم (از طریق محلول پاشی) برای جلوگیری از ریزش گل ضروری است. توصیه می شود همیشه بر اساس آزمایش خاک کود دهی انجام شود تا از آلودگی محیطی جلوگیری شود.
آفات و بیماری های مهم
انبه به آفات و بیماری های متعددی حساس است:
- آفات: مگس میوه (Bactrocera dorsalis) که لاروها میوه را تخریب میکنند. شپشک ها و شته ها شیره گیاه را می مکند. کنترل با تله های فرومونی یا سموم ارگانیک مانند روغن نیم توصیه می شود.
-
بیماری ها: آنتراکنوز (Colletotrichum gloeosporioides) در انبه لکه های سیاه ایجاد می کند. کپک پودری (Oidium mangiferae) روی برگ ها نیز از دیگر بیماریهای مهم انبه است. درمان با قارچ کش های مسی و هرس منظم به شدت توصیه می شود.
کاشت انبه در ایران
کشت انبه در ایران محدود به مناطق گرمسیری جنوب است، جایی که دما بالای ۲۰ درجه سانتی گراد و بدون یخبندان است. اصلی ترین استان ها عبارتند از:
- سیستان و بلوچستان: بزرگت رین منطقه با بیش از ۱۱ هزار تن تولید در سال (شهرهای سرباز، نیکشهر، قصرقند و چابهار).
-
هرمزگان: حدود ۱۵۰۰ هکتار، عمدتاً در میناب.
-
بوشهر و خوزستان: کشت های کوچک تر و محدودتر در مقایسه با سیستان و بلوچیتان و هرمزگان.
ایران صادرکننده انبه به کشورهای خلیج فارس است و مساحت کل کشت حدود ۵۰۰۰ هکتار تخمین زده می شود. چالش های اصلی، کمبود آب و آفات هستند، اما پتانسیل گسترش به مناطق ساحلی دیگر حاشیه جنوبی وجود دارد.
