مهمترین و خطر ناک ترین علفهای هرز ایران | شناسایی، خسارت و روش های کنترل
علف های هرز یکی از مهم ترین عوامل کاهش عملکرد و کیفیت محصولات کشاورزی در ایران هستند. این گیاهان با محصول برای جذب آب، مواد غذایی، نور و فضا رقابت می کنند. مهمترین علفهای هرز ایران با ترشح مواد بازدارنده، انتقال آفات و بیماری ها یا ایجاد اختلال در برداشت، خسارت سنگینی به مزرعه وارد می کنند.
خطرناک ترین علفهای هرز در ایران
شدت خسارت علف هرز به عواملی مانند نوع محصول، تراکم آلودگی، زمان سبزشدن، شرایط آب و هوایی و روش مدیریت بستگی دارد. یک علف هرز ممکن است در یک منطقه مشکل اصلی نباشد، اما در منطقه ای دیگر به تهدید جدی برای تولید تبدیل شود. بنابراین، فهرست زیر به معنای رتبه بندی مطلق نیست؛ بلکه شامل گونه هایی است که در بخش های مختلف ایران از نظر خسارت اقتصادی، دشواری کنترل، انتشار سریع یا ایجاد مقاومت به علفکش ها اهمیت بالایی دارند.
علف هرز چیست و چرا خطرناک است؟
علف هرز به گیاهی گفته می شود که در محل نامطلوب رشد کرده و با محصول یا فعالیت کشاورزی تداخل دارد. خطرناک بودن یک علف هرز فقط به سرعت رشد آن مربوط نیست. در ایران حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ گونه گیاهی در اکوسیستم های کشاورزی به عنوان علف هرز شناخته می شوند. همچنین، گزارش های جدید از ثبت گونه های بیگانه و مهاجم در کشور نشان می دهد که پایش و جلوگیری از ورود علف های هرز جدید نیز اهمیت زیادی دارد.
ویژگی های زیر باعث می شوند کنترل برخی گونه ها خطرناکتر تلقی شوند:
- تولید تعداد زیادی بذر
- باقی ماندن طولانی مدت بذر در خاک
- جوانه زنی در چند نوبت طی فصل
- داشتن ریزوم، استولون، غده یا اندام های زیرزمینی
- رشد سریع و رقابت شدید با محصول
- انتشار از طریق آب، باد، ماشینآلات و بذر آلوده
- شباهت ظاهری به گیاه زراعی
- مقاومت به یک یا چند گروه علف کش
مهمترین علفهای هرز خطرناک ایران
۱. یولاف وحشی؛ رقیب جدی گندم و جو
نام علمی: Avena fatua و Avena ludoviciana
نام انگلیسی: Wild oat
یولاف وحشی یکی از مهم ترین علفهای هرز باریک برگ مزارع غلات است. این علف هرز از نظر ظاهری به گندم و جو شباهت دارد و در مراحل اولیه ممکن است به راحتی شناسایی نشود. یولاف وحشی در بسیاری از مناطق سردسیر و معتدل ایران، به ویژه در مزارع غلات، اهمیت دارد.
یولاف چطور به مزارع خسارت می زند؟
- رقابت شدید با گندم و جو برای آب و نیتروژن
- تولید بذر و پراکنش از طریق بذر آلوده
- دشواری جداسازی بذر آن از بذر غلات
- کاهش عملکرد و آلودگی محصول برداشت شده
- امکان ایجاد مقاومت به علفکش های بازدارنده ACCase و ALS
مدیریت یولاف وحشی
- استفاده از بذر گواهی شده و پاک
- جلوگیری از انتقال کاه و بذر آلوده بین مزارع
- تناوب غلات با گیاهان پهن برگ
- کنترل علف هرز پیش از تولید بذر
- استفاده از علفکش باریک برگ کش ثبتشده برای محصول و منطقه
- تغییر گروه عملکردی علف کش در برنامه های تناوبی
هشدار: استفاده مکرر از یک علف کش، به خصوص در مزارعی که هر سال با همان ماده مؤثره تیمار می شوند، احتمال انتخاب جمعیت های مقاوم را افزایش می دهد.
۲. فالاریس یا خونی واش؛ علف هرز مهم مزارع گندم
نام علمی: Phalaris minor و گونههای نزدیک
نام انگلیسی: Littleseed canarygrass
فالاریس از علف های هرز باریک برگ مهم در مزارع گندم است. این گیاه در فصل پاییز و زمستان همراه با غلات رشد می کند. خونی واش در صورت تراکم بالا می تواند بخش قابل توجهی از منابع مزرعه را مصرف کند.
چرا خطرناک است؟
- چرخه رشد مشابه گندم دارد.
- در مراحل اولیه با گندم اشتباه می شود.
- در برخی مناطق نسبت به علفکش های رایج مقاومت نشان داده است.
- بذر آن می تواند همراه بذر غلات یا ماشین آلات جا به جا شود.
- تراکم بالای آن باعث کاهش تعداد پنجه و عملکرد گندم می شود.
روش کنترل
کنترل فالاریس باید پیش از تشکیل بذر انجام شود. تناوب زراعی، استفاده از بذر سالم، پاک سازی کمباین و انتخاب علفکش براساس گروه عملکردی، از مهمترین اقدامات هستند. در صورت مشاهده کاهش اثر یک علف کش، افزایش خودسرانه دوز راه حل مناسبی نیست و باید احتمال مقاومت بررسی شود.
۳. چچم؛ علف هرزی با خطر مقاومت بالا
نام علمی: Lolium rigidum
نام انگلیسی: Annual ryegrass
چچم در برخی مزارع غلات، مراتع و زمین های زراعی به عنوان علف هرز باریک برگ مشکل ساز است. این گونه توانایی تولید بذر فراوان دارد و در برخی نقاط ممکن است به چند سازوکار اثر علف کش مقاومت نشان دهد.
کنترل و مدیریت چچم
- تناوب با محصولات غیرغله ای
- جلوگیری از باقی ماندن بوته های چچم تا زمان بذردهی
- کنترل لکه های آلوده پیش از گسترش
- استفاده نکردن مداوم از علف کش های یکسان
- ترکیب روش های زراعی، مکانیکی و شیمیایی
هشدار: در مزرعه ای که جمعیت چچم به یک علف کش پاسخ نمی دهد، تکرار همان سم در سال بعد می تواند مشکل را شدیدتر کند.
۴. سوروف؛ مهم ترین علف هرز باریک برگ شالیزار
نام علمی: Echinochloa crus-galli
نام انگلیسی: Barnyardgrass
سوروف از مهمترین علف های هرز مزارع برنج است و به دلیل شباهت ظاهری به برنج، به ویژه در مراحل ابتدایی، میتواند از دید کشاورز پنهان بماند. در برخی گزارش های فنی، وجود حتی یک بوته سوروف در هر مترمربع با کاهش قابل توجه عملکرد برنج همراه دانسته شده است؛ شدت کاهش به رقم، تراکم، زمان سبزشدن و شرایط مزرعه بستگی دارد.
خسارت سوروف در برنج
- رقابت شدید برای آب و عناصر غذایی
- رشد سریع در شرایط گرم و مرطوب
- تولید بذر فراوان
- کاهش پنجه زنی و عملکرد برنج
- دشواری کنترل در آلودگی های شدید
مدیریت سوروف
- تسطیح مناسب زمین
- مدیریت عمق آب در شالیزار
- استفاده از نشای سالم و زمین پاک
- وجین در مراحل اولیه رشد
- مصرف علف کش پس رویشی مناسب، طبق برچسب رسمی
- جلوگیری از تولید بذر در حاشیه شالیزار و کانال ها
در شمال ایران، مدیریت سوروف باید با مدیریت بندواش و سایر علف های هرز شالیزار هماهنگ باشد.
۵. بندواش؛ علف هرز چندساله شالیزار
نام علمی: Paspalum distichum
بندواش علف هرزی چندساله است که در شالیزارها و زمین های مرطوب رشد می کند. این گیاه علاوه بر بذر، از طریق ساقه های خزنده و اندام های رویشی نیز گسترش می یابد.
دلایل دشواری کنترل
- رشد خزنده و تشکیل پوشش متراکم
- تکثیر رویشی
- تحمل شرایط مرطوب
- باقی ماندن قطعات ساقه در خاک
- کاهش کارایی برخی روش های معمول کنترل
در بعضی مناطق گیلان و مازندران، بندواش از علف های هرز مهم و پرتراکم شالیزار محسوب می شود. برای بندواش، یک نوبت سم پاشی معمولاً جایگزین برنامه مدیریت چندساله نمی شود.
برنامه مدیریت
- جلوگیری از انتقال قطعات ساقه با ادوات
- پاکسازی حاشیه کانال ها و کرت ها
- اجرای وجین و کنترل مکانیکی در مراحل اولیه
- استفاده از علف کش ثبت شده و مؤثر بر علف های هرز باریک برگ برنج
- رعایت زمان دقیق مصرف و وضعیت آب مزرعه
۶. قیاق؛ علف هرز چندساله و مهاجم
نام علمی: Sorghum halepense
نام انگلیسی: Johnsongrass
قیاق یکی از علف های هرز چندساله خطرناک در مزارع ذرت، باغ ها، زمین های آیش و حاشیه مزارع است. این گونه از طریق بذر و ریزوم تکثیر می شود و ریزوم های آن می توانند در خاک باقی بمانند.
خسارت قیاق
- رقابت شدید برای آب و نیتروژن
- رشد سریع در فصل گرم
- تکثیر از طریق ریزوم
- گسترش با خاک، ادوات و بقایای گیاهی
- بازرویی پس از قطع سطحی
- کاهش عملکرد ذرت، پنبه، نیشکر و برخی محصولات دیگر
نکته مهم در کنترل
شخم یا کولتیواتور زدن نامناسب ممکن است قطعات ریزوم را در سطح مزرعه پخش کند. در محصولات پهن برگ، گاهی می توان از باریک برگ کش انتخابی ثبت شده استفاده کرد؛ اما در محصولات غله ای، انتخاب علف کش محدودتر است و باید براساس محصول، مرحله رشد و برچسب رسمی انجام شود. برای علف هرز چندساله، کنترل زمانی موفق تر است که گیاه در حال رشد فعال باشد و قبل از بذردهی یا در مرحله مناسب انتقال مواد به ریزوم هدف قرار گیرد.
۷. اویارسلام؛ علف هرز غده دار و بسیار پایدار
نام علمی: Cyperus rotundus و Cyperus esculentus
نام انگلیسی: Purple nutsedge و Yellow nutsedge
اویارسلام به ویژه در مناطق گرم، زمین های آبی، باغ ها و محصولات تابستانه مشکل ساز است. وجه تمایز اصلی آن، تشکیل غده ها و اندام های زیرزمینی است که به بقای گیاه و گسترش آن کمک می کنند.
چرا اویارسلام خطرناک است؟
- تکثیر با غده و اندام زیر زمینی
- تحمل بالا در برابر قطع سطحی
- رشد مجدد پس از وجین ناقص
- رقابت شدید در محصولات ردیفی و باغ ها
- انتقال غده با خاک و ماشین آلات
راهکارهای کنترل
- جلوگیری از ورود خاک آلوده به مزرعه
- شست و شوی ادوات پیش از انتقال به زمین دیگر
- کنترل مداوم بوته های تازه رویش
- استفاده از مالچ مناسب در باغ و کشت های ردیفی
- تناوب زراعی و کاهش فرصت رشد
- انتخاب علف کش متناسب با محصول و گونه اویارسلام
کاهش رطوبت خاک به تنهایی راهکار عمومی و کافی نیست؛ زیرا شرایط آبیاری و نیاز آبی محصول باید در اولویت باشد. مدیریت اویارسلام باید بر مبنای کاهش ذخیره غده ای در چند فصل انجام شود.
۸. پیچک صحرایی؛ علف هرز ریشه دار در مزارع و باغ ها
نام علمی: Convolvulus arvensis
نام انگلیسی: Field bindweed
پیچک صحرایی علف هرزی چندساله با ریشه های عمیق و ساقه های رونده است. این گیاه در مزارع، باغ ها، حاشیه جاده ها و زمین های آیش دیده می شود.
ویژگی های خطرناک
- ریشه زایی عمیق
- تکثیر از طریق بذر و قطعات ریشه
- پیچیدن به دور ساقه محصول
- کاهش نور و اختلال در برداشت
- بازرویی پس از وجین سطحی
مدیریت پیچک
وجین سطحی و بریدن ساقه معمولاً فقط بخش هوایی را حذف می کند و ممکن است گیاه دوباره رشد کند. کنترل مؤثر نیازمند تضعیف تدریجی ذخایر ریشه، جلوگیری از بذردهی و استفاده هدفمند از روش های زراعی و شیمیایی است.
۹. تاج خروس؛ علف هرز پهن برگ با رشد سریع
نام علمی: Amaranthus retroflexus و گونههای نزدیک
نام انگلیسی: Redroot pigweed
تاج خروس در ذرت، سویا، پنبه، سبزی و بسیاری از زمین های کشاورزی دیده می شود. این علف هرز در شرایط گرم رشد سریعی دارد و در صورت تأخیر در کنترل، به گیاهی بزرگ و مقاوم تبدیل می شود.
ویژگی ها
- تولید تعداد زیاد بذر
- رشد سریع در گرما
- رقابت شدید برای نیتروژن
- دشواری کنترل بوته های مسن
- احتمال بروز مقاومت به برخی علف کش ها
کنترل تاج خروس باید در مراحل ابتدایی رشد انجام شود. وجین دیرهنگام، به خصوص پس از تشکیل گل آذین تر خطر افزایش بانک بذر خاک را بالا می برد.
۱۰. سلمه تره و سایر گونه های خانواده تاج خروسیان
نام علمی سلمهتره: Chenopodium album
نام انگلیسی: Common lambsquarters
سلمه تره از علف های هرز پهن برگ رایج در مزارع و باغ های ایران است. بذر آن می تواند برای مدت طولانی در خاک زنده بماند و در چند نوبت جوانه بزند.
مدیریت سلمه تره
- جلوگیری از بذر دهی
- استفاده از مالچ یا پوشش گیاهی
- کنترل علف هرز در مرحله گیاهچه ای
- رعایت تناوب علفکش ها
- توجه به سن علف هرز و شرایط آب و هوایی هنگام سم پاشی
وجود گرد و غبار روی سطح برگ یا خشکی شدید می تواند جذب علف کش های برگی را کاهش دهد.
۱۱. خردل وحشی، شلمی و علف های هرز خانواده شب بویان
برخی علفهای هرز مهم غلات از خانواده شببویان عبارتاند از:
- خردل وحشی: Sinapis arvensis
- شلمی: Rapistrum rugosum
- ترشک یا تربچه وحشی: Raphanus raphanistrum
- خاکشیر وحشی و گونه های مشابه
- تره تیزک ها و گونه های جنس Descurainia
این گروه به ویژه در مزارع گندم و جو اهمیت دارد. در بررسی های جدید مربوط به مزارع گندم ایران، برخی جمعیت های این خانواده در میان نمونه های مشکوک یا مقاوم به تریبنورون متیل بررسی شده اند.
خطر مقاومت
تریبنورون متیل از علف کش های گروه سولفونیل اوره و مهارکننده ALS است. این نوع علفکش به دلیل دوز مصرف پایین و هزینه مناسب، در مزارع گندم کاربرد زیادی دارد. تکرار مداوم این گروه عملکردی می تواند فشار انتخابی ایجاد کند و باعث افزایش جمعیت های مقاوم شود.
۱۲. پنیرک؛ علف هرز پهنبرگ مقاوم به کنترل دیرهنگام
نام علمی: Malva neglecta و گونههای نزدیک
نام انگلیسی: Common mallow
پنیرک در غلات، باغ ها و زمین های زراعی مختلف دیده می شود. برگ های نسبتاً مومی و رشد گسترده آن می تواند جذب برخی علف کش های برگی را کاهش دهد.
روش مدیریت
- کنترل در مرحله گیاهچه ای
- جلوگیری از تولید بذر
- انتخاب علف کش مناسب و ثبت شده
- توجه به کیفیت آب و مویان توصیه شده
- ترکیب وجین، تناوب و کنترل شیمیایی
۱۳. گل جالیز؛ علف هرز انگل و پنهان
نام علمی: Orobanche spp.
نام انگلیسی: Broomrape
گل جالیز علف هرزی انگل است که به ریشه گیاه میزبان متصل می شود و آب و مواد غذایی آن را دریافت می کند. در ایران، گونه هایی از گل جالیز در برخی کشت های سبزی، صیفی، حبوبات، آفتابگردان و مناطق خاص اهمیت دارند.
چرا کنترل آن دشوار است؟
- بخش عمده چرخه زندگی در خاک و دور از دید کشاورز انجام می شود.
- بذر بسیار ریز تولید می کند.
- بذر می تواند برای سال ها در خاک باقی بماند.
- با خاک، آب، کود دامی و ادوات منتقل می شود.
- پس از مشاهده ساقه گل دهنده، بخش زیادی از خسارت قبلاً اتفاق افتاده است.
راهکارهای مدیریت
- استفاده از نشا و بذر سالم
- جلوگیری از انتقال خاک آلوده
- حذف ساقه های گل دهنده پیش از تولید بذر
- تناوب با محصولات غیرمیزبان
- استفاده از ارقام متحمل در صورت وجود
- مدیریت علف هرز در حاشیه مزرعه و کانال ها
برای گل جالیز، پیشگیری و جلوگیری از تولید بذر مهم تر از واکنش دیرهنگام پس از ظهور کامل گیاه است.
۱۴. سس ؛ علف هرز انگل ساقه ای
نام علمی: Cuscuta spp.
نام انگلیسی: Dodder
سس پس از جوانه زنی به گیاه میزبان می پیچد و با اندام های مکنده، مواد غذایی و آب را دریافت می کند. این علف هرز در برخی حبوبات، سبزی ها، گیاهان علوفه ای، باغ ها و فضای سبز مشکل ساز است.
راه های انتشار
- بذر آلوده
- کود دامی نپوسیده
- انتقال قطعات آلوده گیاه
- آب و ماشین آلات
- بذرهای گیاهان علوفه ای آلوده
کنترل سس
- استفاده از بذر کاملاً پاک
- حذف بوته های آلوده پیش از بذر دهی
- خارج کردن بقایای آلوده از مزرعه
- تناوب زراعی
- جلوگیری از انتقال علف هرز به مناطق سالم
- استفاده از روش شیمیایی فقط طبق برچسب محصول و با توجه به حساسیت گیاه میزبان
قطع کردن قسمت هوایی سس بدون حذف یا نابودی اتصال آن به میزبان، ممکن است کنترل کاملی ایجاد نکند.
علفهای هرز مهاجم و نوظهور در ایران
همه علف های هرز مهم، الزاماً در یک محصول خاص مشکل ساز نیستند. برخی گونه ها علاوه بر خسارت کشاورزی، تهدیدی برای زیست بومها، تالاب ها و منابع آبی محسوب می شوند.
از نمونه های مورد توجه در گزارش های علمی جدید می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- سنبل آبی: Eichhornia crassipes
- آزولا: Azolla filiculoides و Azolla pinnata
- گونه هایی از جنس آمبروزیا: Ambrosia spp.
- برخی گیاهان بیگانه و مهاجم در خانواده های گندمیان، کاسنیان، جگنیان و پروانه داران.
سنبل آبی و آزولا در زیست بوم های آبی می توانند سطح آب را بپوشانند، تبادل اکسیژن را کاهش دهند و مدیریت کانال ها و تالاب ها را دشوار کنند. برای این گونه ها، کنترل مکانیکی، زیستی، پایش مستمر و جلوگیری از انتقال به آب های جدید باید هم زمان اجرا شود.
مقاومت علفهای هرز به علف کش ها در ایران
مقاومت به علف کش به این معناست که یک جمعیت علف هرز پس از استفاده از علف کشی که قبلاً در دوز توصیه شده آن را کنترل می کرده، زنده بماند و تولید مثل کند. تحمل طبیعی با مقاومت متفاوت است. در ایران، مقاومت به برخی علف کشها در علف های هرز مزارع گندم گزارش یا بررسی شده است. نخستین گزارش های تأییدشده مربوط به مقاومت یولاف وحشی به فنوکساپروپ پی اتیل بوده است.
گروههای عملکردی مهم در مقاومت
- ALS inhibitors: مانند برخی سولفونیل اوره ها
- ACCase inhibitors: بیشتر در کنترل علف های هرز باریک برگ
- EPSPS inhibitors: مانند گلیفوسیت
- PSII inhibitors: برخی علف کش های مهارکننده فتوسیستم دوم
علائم مشکوک به مقاومت
اگر بخشی از جمعیت یک علف هرز پس از سم پاشی زنده بماند، این موضوع به تنهایی اثبات مقاومت نیست. در صورت تکرار شکست کنترل در چند مزرعه یا چند سال، نمونه برداری و آزمون زیستی یا آزمایشگاهی باید توسط مراکز تخصصی انجام شود. عوامل زیر نیز می توانند باعث شکست کنترل شوند:
- دوز اشتباه
- سمپاشی در مرحله رشدی نامناسب
- آب سخت یا pH نامناسب
- اختلاط ناسازگار
- کالیبراسیون نادرست سمپاش
- بارندگی زودهنگام
- خشکی یا گرمای شدید
- پوشش ناکافی سطح برگ
- محصول تقلبی یا نگهداری نامناسب سم
مدیریت تلفیقی علف های هرز؛ بهترین راهکار برای ایران
اتکا به علف کش به تنهایی، هم هزینه تولید را افزایش می دهد و هم خطر مقاومت و آلودگی محیط زیست را بیشتر می کند. مدیریت تلفیقی علفهای هرز یا IWM مجموعه ای از روش های پیشگیرانه، زراعی، مکانیکی، زیستی و شیمیایی است.
۱. پیشگیری
- استفاده از بذر سالم و گواهی شده
- پاک سازی کمباین و ادوات
- استفاده از کود دامی کاملاً پوسیده
- کنترل علف های هرز حاشیه مزرعه
- جلوگیری از انتقال خاک و آب آلوده
- قرنطینه و پایش علفهای هرز مهاجم جدید
۲. تناوب زراعی
کشت مداوم یک محصول، شرایط را برای افزایش علف های هرزی فراهم می کند. همچنین اگر علف هرز چرخه زندگی، فصل جوانه زنی و نیازهای رشدی مشابه محصول اصلی را داشته باشد. برای مثال، تکرار کشت گندم و جو می تواند به افزایش جمعیت علف های هرز باریک برگی مانند یولاف وحشی، فالاریس و چچم منجر شود.
۳. کنترل مکانیکی
- وجین دستی
- کولتیواتور و پنجه غازی
- خاک ورزی هدفمند
- حذف علف هرز پیش از بذردهی
- استفاده از مالچ در باغها و کشت های ردیفی
خاک ورزی باید با شناخت اندام تکثیری علف هرز انجام شود؛ زیرا در علف های هرز ریزوم دار یا غده دار، خردکردن و پخش اندام زیرزمینی ممکن است آلودگی را افزایش دهد.
۴. کنترل شیمیایی دقیق
هنگام استفاده از علف کش باید به موارد زیر توجه شود:
- محصول و رقم مجاز
- گونه و مرحله رشد علف هرز
- مرحله رشدی محصول
- بافت و ماده آلی خاک
- دوز ثبتشده
- سازگاری اختلاط
- کیفیت آب
- سرعت و جهت باد
- فاصله ایمنی تا برداشت
- محدودیت کشت بعدی
هشدار: استفاده از نام تجاری بدون توجه به ماده مؤثره و گروه عملکردی می تواند باعث تکرار ناخواسته یک مکانیسم اثر شود.
بهترین برنامه کنترل علف های هرز باید بر اساس محصول، منطقه، گونه علف هرز، مرحله رشد، بانک بذر خاک و سابقه مصرف علف کش طراحی شود. شناسایی دقیق علف هرز پیش از انتخاب سم، نخستین و مهم ترین گام در مدیریت موفق است.
هشدار: نام علف کش ها و دوز مصرفی باید فقط بر اساس برچسب رسمی ثبت شده در ایران، محصول هدف، رقم، منطقه و توصیه کارشناس حفظ نباتات تعیین شود.
