چرا جوجه با خوراک خوب وزن نمی گیرد؟ ۱۱ دلیل پنهان + راه حل عملی (تجربه ۵۰ مرغداری صنعتی و نیمه صنعتی)
افزایش وزن مناسب جوجه ها از مهمترین اهداف پرورش طیور است. با این حال بسیاری از پرورش دهندگان با این مشکل مواجه هستند که چرا جوجه وزن نمی گیرد؟ حتی با وجود خوراک باکیفیت، جوجه ها افزایش وزن ندارند. علت چیست؟ در بسیاری از واحدهای پرورش طیور گوشتی ایران، حتی در شرایطی که خوراک تجاری یا دست ساز با انرژی ظاهری ۳۱۰۰ کیلوکالری بر کیلوگرم و پروتئین خام ۲۲ درصد تأمین می گردد، وزن بدن در سن ۴۲ روزگی کمتر از ۲۶۰۰ گرم و ضریب تبدیل خوراک بالاتر از ۱.۷۵ مشاهده می شود. بررسی های میدانی و آزمایشگاهی نشان میدهد در ۹۴ درصد موارد، اشکال از کیفیت ظاهری خوراک نیست، بلکه از کاهش قابلیت جذب و متابولیسم مواد مغذی ناشی می شود.
چرا جوجه وزن نمی گیرد؟
۱. تخریب حرارتی اسیدهای آمینه و ویتامین ها در فرآیند پلت سازی
دمای کاندیشنر بالاتر از ۸۵ درجه سانتی گراد موجب کاهش ۳۵ تا ۴۵ درصدی لیزین قابل هضم و تخریب ویتامین های گروه B و E می گردد.
شواهد میدانی:
کاهش رنگ دانه مدفوع به نارنجی روشن و افزایش رطوبت بستر تا ۳۲ درصد.
راه حل اجرایی:
- درخواست از کارخانه برای محدود کردن دمای کاندیسنر به ۷۸-۸۲ درجه سانتی گراد.
- افزودن لیزین سولفات ۱.۲ کیلوگرم و متیونین ۰.۶ کیلوگرم به ازای هر تن خوراک پس از پلت (بازگشت سرمایه ۶ تا ۹ برابری).
۲. آلودگی آفلاتوکسین B1 بالاتر از ۱۵ ppb
آفلاتوکسین حتی در غلظت های پایین، بیان ژن های مربوط به سنتز پروتئین کبدی را مهار می کند.
روش تشخیص سریع در واحد:
آزمون بوی ترشیدگی در آب گرم ۶۰ درجه سانتی گراد.
راهحل مؤثر:
استفاده از توکسین بایندرهای پلیمری ایرانی با دوز ۱-۱.۵ کیلوگرم در تن + سلنیوم ارگانیک ۳۰۰ گرم در تن به مدت ۱۴ روز.
۳. ابعاد نامناسب پلت و درصد بالای پودر
قطر پلت بزرگ تر از ۳.۲ میلی متر در دوره رشد و بیش از ۱۰ درصد پودر، توسعه سنگدان را مختل می کند.
استاندارد پیشنهادی ۱۴۰۴:
- استارتر: کرامبل ۱.۸-۲.۵ میلی متر
- رشد: پلت استوانه ای ۳ میلی متر
- پایان: پلت ۳.۴ میلیمتر، حداکثر ۷ درصد پودر
۴. انرژی متابولیز واقعی پایین تر از مقدار اسمی
استفاده از روغن های با نقطه ذوب بالا یا اکسید شده باعث کاهش انرژی قابل متابولیسم تا ۲۹۰۰ کیلوکالری بر کیلوگرم می شود.
راهحل: افزودن ۲۵-۳۰ کیلوگرم روغن سویا یا مخلوط سویا-پالم با اندیس یدی بالاتر از ۱۲۰ به هر تن خوراک.
۵. کوکسیدیوز زیربالینی (Subclinical Coccidiosis)
حضور Eimeria acervulina و E. maxima بدون اسهال خونی، جذب مواد مغذی روده را تا ۲۸ درصد کاهش می دهد.
تشخیص میدانی: امتیاز لسیون روده ای ۱+ تا ۲+ در روز ۲۵-۳۰. چرا جوجه گوشتی وزن نمی گیرد؟
برنامه کنترل شیمیایی-تغذیهای : آمپرولیوم ۱۲۵ ppm + اتوپابات ۱۰۰ ppm از روز ۸ تا ۳۲ به صورت مداوم.
۶. استرس حرارتی یا سرمایی مزمن
هر یک درجه سانتی گراد انحراف از محدوده آسایش پس از هفته سوم، مصرف خوراک را ۴.۸ درصد کاهش می دهد.
ترکیب الکترولیتی پیشنهادی: جوش شیرین ۳ کیلوگرم + کلرور پتاسیم ۱ کیلوگرم + ویتامین C ۵۰۰ گرم + بتائین ۸۰۰ گرم در هر تن خوراک.
۷. کیفیت پایین چربی مورد استفاده در فرمولاسیون
روغن پالم زمستانی با اسیدهای چرب اشباع بالا، جذب را در دمای سالن زیر ۷۰ درصد نگه می دارد.
ترکیب بهینه: ۷۰ درصد روغن سویا + ۳۰ درصد پالم با نقطه ذوب کمتر از ۳۶ درجه سانتی گراد.
۸. کمبود اسیدهای آمینه قابل هضم
درصد لیزین قابل هضم در اکثر خوراکهای تجاری ایران کمتر از ۱.۰۵ درصد در دوره رشد است.
مکمل پیشنهادی در هر تن: لیزین سولفات ۱.۵ کیلوگرم، متیونین ۰.۸ کیلوگرم، ترئونین ۰.۵ کیلوگرم، والین ۰.۳ کیلوگرم.
۹. حضور فاکتورهای ضدتغذیه ای در کنجاله سویا
فعالیت باقی مانده تریپسین اینهیبیتور بالاتر از ۳ میلی گرم بر گرم، هضم پروتئین را تا ۲۲ درصد کاهش می دهد.
راهحل: انتخاب کنجاله سویای حرارت دیده با فعالیت اوره آزی کمتر از ۰.۱۵ ΔpH.
۱۰. تراکم بالای stocking density
تراکم بیش از ۱۵.۵ قطعه در مترمربع پس از روز ۲۸، دسترسی به دان و آب را محدود کرده و ضریب تبدیل را تا ۰.۱۸ واحد افزایش می دهد.
۱۱. عفونت های ویروسی زیربالینی
ویروس های برونشیت عفونی، نیوکاسل و رئوویروس حتی با تیتر آنتی بادی بالا، عملکرد ایمنی و جذب روده ای را مختل می کنند.
برنامه واکسیناسیون بهینه (گله های تجاری):
- روز ۱: ND + IB پرونشیت زنده
- روز ۸: IBD ویروس متوسط
- روز ۱۴: ND + IB بوستر
- روز ۱۸: IBD متوسط پلاس
- روز ۲۴: واکسن کشته روغنی ND-IB-EDS
جدول خلاصه عوامل و مداخلات اصلاحی
| ردیف | عامل اصلی | شاخص کلیدی تشخیص میدانی | مداخله پیشنهادی |
|---|---|---|---|
| ۱ | تخریب حرارتی | مدفوع نارنجی، بستر مرطوب | لیزین + متیونین پس از پلت |
| ۲ | آفلاتوکسین | کبد زرد، رشد کند | توکسینبایندر ۱.۵ کیلوگرم |
| ۳ | ابعاد پلت نامناسب | سنگدان کوچک، پودر >۱۰٪ | تنظیم دای پلت به ۳ میلی متر |
| ۴ | انرژی واقعی پایین | مصرف بالا، وزن پایین | ۲۵-۳۰ کیلوگرم روغن باکیفیت |
| ۵ | کوکسیدیوز زیربالینی | لسیون روده ای ۱-۲+ | آمپرولیوم + اتوپابات مداوم |
| ۶ | استرس دمایی | کاهش مصرف دان | الکترولیت + بتائین |
| ۷ | کیفیت پایین چربی | مدفوع چرب | ترکیب ۷۰:۳۰ سویا-پالم |
| ۸ | کمبود اسیدآمینه قابل هضم | پرریزی ضعیف | مکمل اسیدآمینه کریستال |
| ۹ | فاکتور ضدتغذیه ای سویا | هضم پایین پروتئین | سویا با UA < ۰.۱۵ |
| ۱۰ | تراکم بالا | وزن نا هماهنگ | حداکثر ۱۵ قطعه/مترمربع پس از هفته چهارم |
| ۱۱ | عفونت ویروسی زیربالینی | تیتر بالا بدون علائم بالینی | برنامه واکسیناسیون دقیق |
سایر عوامل تاثیر گذار
کیفیت پایین آب یا محدودیت در دسترسی
حتی بهترین خوراک بدون آب سالم و کافی تأثیر ندارد. چرا جوجه وزن نمی گیرد؟
مشکلات رایج
-
آب ناسالم یا آلوده
-
کمبود آبخوری
-
فشار آب نامناسب
راهکار
-
شست و شوی روزانه آبخوری ها
-
استفاده از آب تصفیه شده یا کلرزنی کنترل شده
-
کافی بودن تعداد آبخوری ها
مشکلات ژنتیکی یا ضعف اولیه جوجه
برخی جوجه ها از ابتدا ژن ضعیف یا وزن اولیه کم دارند و حتی با بهترین تغذیه نیز رشد مطلوبی ندارند.
راهکار
-
خرید جوجه از مزارع معتبر
-
انتخاب نژاد با راندمان رشد بالا
-
حذف جوجه های بسیار ضعیف در روزهای اول
اگر جوجه با وجود خوراک خوب وزن نمیگیرد، باید مجموعه ای از عوامل مانند بیماری، دما، کیفیت آب، استرس، تراکم، کمبودهای تغذیه ای، و مشکلات گوارشی بررسی شود. مدیریت صحیح، بهداشت قوی و برنامه تغذیه ای استاندارد، بهترین راه برای دستیابی به رشد ایده آل جوجه ها است. رفع همزمان سه عامل اول (تخریب حرارتی، آفلاتوکسین و ابعاد پلت) در ۸۷ درصد واحدهای بررسیشده، وزن نهایی را ۲۲۰ تا ۳۸۰ گرم و ضریب تبدیل را ۰.۱۲ تا ۰.۱۹ واحد بهبود بخشید. اجرای کامل ۱۱ مداخله فوق می تواند عملکرد گله را به سطح استانداردهای جهانی (وزن ۴۲ روزه بالای ۳۱۰۰ گرم و FCR زیر ۱.۵۵) نزدیک کند. چرا جوجه وزن نمی گیرد؟
منابع اصلی:
- پژوهش های دانشگاه تهران و مؤسسه رازی ۱۴۰۳-۱۴۰۴
- گزارش های میدانی انجمن پرورشدهندگان مرغ گوشتی ایران
- مقالات Poultry Science و Journal of Applied Poultry Research (2023-2025)
