پرتوتابی (پرتوگاما): سلاح قدرتمند برای نابودی آفلاتوکسین در مواد غذایی
آفلاتوکسینها از خطرناک ترین سموم قارچی هستند که می توانند در مواد غذایی مانند ذرت، بادام زمینی، پسته، برنج و ادویه ها ایجاد شوند. این سموم توسط قارچ هایی از جنس Aspergillus تولید شده و مصرف طولانی مدت آن ها می تواند باعث آسیب کبدی و افزایش خطر سرطان شود. یکی از روش های مؤثر و نوین برای کاهش آفلاتوکسین در مواد غذایی، پرتوتابی (Irradiation) است. نابودی آفلاتوکسین با پرتوتابی یک راه حل مؤثر، ایمن و مورد تأیید سازمان های بین المللی برای کاهش و نابودی آفلاتوکسین است.
آفلاتوکسین چیست و چرا خطرناک است؟
آفلاتوکسین ها ترکیبات شیمیایی سمی هستند که در شرایط رطوبت و دمای نامناسب رشد می کنند. مهم ترین انواع آن شامل B1، B2، G1 و G2 هستند که آفلاتوکسین B1 خطرناک ترین آن ها محسوب می شود. به همین دلیل، کاهش آفلاتوکسین در مواد غذایی یک ضرورت جدی در صنایع غذایی است.
خطرات آفلاتوکسین:
-
افزایش خطر سرطان کبد
-
آسیب به سیستم ایمنی
-
اختلال در رشد کودکان
-
مشکلات کبدی و گوارشی
پرتوتابی مواد غذایی چیست؟
پرتوتابی (Food Irradiation) فرآیندی است که در آن مواد غذایی در معرض پرتوهای یونیزان کنترل شده قرار می گیرند. این پرتوها شامل اشعه گاما، پرتو ایکس و الکترون های شتاب دار می شود. پرتوتابی سبب از بین رفتن یا غیرفعال شدن میکروارگانیسم ها، حشرات و برخی سموم شده بدون اینکه ماده غذایی رادیواکتیو شود. این روش مورد تأیید سازمان های بین المللی مانند FAO و WHO است.
چگونه پرتوتابی میزان آفلاتوکسین را کاهش می دهد؟
۱. تخریب ساختار شیمیایی آفلاتوکسین
پرتوهای یونیزان با شکستن پیوندهای مولکولی آفلاتوکسین، ساختار سمی آن را تخریب کرده و در نتیجه خاصیت سمی آن کاهش می یابد.
۲. مهار قارچ های تولید کننده آفلاتوکسین
پرتوتابی رشد قارچهای Aspergillus را متوقف کرده یا به طور کامل نابود می کند. بنابراین از تولید مجدد آفلاتوکسین جلوگیری می شود.
۳. کاهش بار میکروبی بدون افزایش دما
برخلاف روش های حرارتی، پرتوتابی بدون افزایش قابل توجه دما انجام می شود و در نتیجه کیفیت، طعم و ارزش غذایی محصول حفظ می شود.
نابودی آفلاتوکسین با پرتو گاما
پرتوتابی گاما یک روش فیزیکی و سرد است که در آن محصول غذایی در معرض پرتوهای گامای با انرژی کنترل شده قرار می گیرد. این پرتوها:
-
تخریب مستقیم ساختار مولکولی: پرتوهای گاما مستقیماً به مولکول های آفلاتوکسین برخورد کرده و با شکستن پیوندهای شیمیایی، ساختار سمی آن را غیرفعال می کنند.
-
هدف گیری DNA قارچ: پرتوها، DNA هاگ ها و سلول های قارچ تولیدکننده آفلاتوکسین را تخریب کرده و با از بین بردن آنها از تولید سم جدید جلوگیری می کند.
-
مکانیسم رادیکال های آزاد: پرتوتابی باعث تولید رادیکال های آزاد در آب موجود در ماده غذایی می شود. این رادیکال ها به سموم حمله کرده و آن ها را تجزیه می کنند.
میزان تأثیر پرتوتابی بر کاهش آفلاتوکسین
مطالعات نشان داده اند که بسته به نوع ماده غذایی، دوز پرتوتابی و میزان آلودگی اولیه، کاهش آفلاتوکسین میتواند بین ۳۰ تا ۹۰ درصد باشد. برای مثال: در بادام زمینی و ذرت، پرتوتابی کاهش قابل توجه در میزان آفلاتوکسین B1 سبب شده است. همچنین در ادویه ها و خشکبار، کاهش هم زمان سم و قارچ، گزارش شده است. نابودی آفلاتوکسین با پرتوتابی
مزایای کلیدی پرتوتابی در مقابله با آفلاتوکسین
- کارآیی بالا: قادر به کاهش سطوح آفلاتوکسین تا بیش از ۹۰٪ است.
- عدم باقی مانده شیمیایی: برخلاف روش های شیمیایی، پس از پرتوتابی هیچ ماده سمی اضافه ای در محصول باقی نمی ماند.
- حفظ کیفیت محصول: در دزهای بهینه، ارزش غذایی، طعم، رنگ و بافت محصول به خوبی حفظ می شود.
- عمق نفوذ بالا: پرتوهای گاما قادر به نفوذ در بسته بندی های مختلف و ضدعفونی یکنواخت کل محصول هستند.
- پس از برداشت قابل اجراست: می توان محصول را حتی پس از بسته بندی نهایی پرتوتابی کرد.
مزایای پرتوتابی برای صنایع غذایی
-
افزایش ایمنی مواد غذایی
-
افزایش ماندگاری محصول
-
کاهش ضایعات کشاورزی
-
حفظ کیفیت حسی (طعم، رنگ و بافت)
-
مورد تأیید سازمان جهانی بهداشت (WHO) و FAO
پارامترهای مؤثر در فرآیند پرتوتابی
۱. دُز پرتو (بر حسب کیلوگری – kGy)
-
دُز بهینه معمولاً بین ۵ تا ۱۰ کیلوگری (kGy) بسته به نوع محصول و سطح آلودگی اولیه است.
-
دُزهای بالاتر ممکن است بر ویژگی های حسی برخی محصولات تأثیر بگذارد.
۲. رطوبت محصول
-
رطوبت بالاتر معمولاً کارایی پرتوتابی را افزایش می دهد (به دلیل تولید بیشتر رادیکال های آزاد).
-
اما باید کنترل شود تا از رشد مجدد قارچ جلوگیری گردد.
۳. نوع محصول و بسته بندی
-
محصولات با چربی بالا (مانند بادام زمینی) ممکن است به دُزهای متفاوتی نیاز داشته باشند
-
بسته بندی باید مناسب پرتوتابی باشد (پلاستیک های خاص، شیشه)
دستورالعمل عملی برای واحدهای تولیدی و فرآوری
۱- ارزیابی اولیه
-
آزمایش نمونه محصول برای تعیین سطح اولیه آلودگی به آفلاتوکسین.
-
تعیین نوع محصول، رطوبت و شرایط بسته بندی.
۲- انتخاب مرکز پرتوتابی معتبر
-
استفاده از مراکز دارای گواهی استاندارد ملی و بین المللی.
-
تأیید دستگاه های پرتوتابی و کالیبراسیون منظم آن ها.
۳- تعیین پارامترهای بهینه
-
مشاوره با متخصصان پرتوتابی برای تعیین دُز دقیق.
-
انجام آزمایش در مقیاس کوچک قبل از عملیات اصلی.
۴- اجرای فرآیند و کنترل کیفیت
-
پرتوتابی محصول تحت شرایط کنترل شده.
-
نمونه برداری پس از فرآیند و آزمایش مجدد برای اطمینان از کاهش آفلاتوکسین.
ایمنی و تأییدیه های بین المللی پرتوتابی اتمی
-
سازمان جهانی بهداشت (WHO) و سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO): پرتوتابی تا دُز ۱۰ کیلوگری را برای مواد غذایی بیخطر اعلام کرده اند.
-
کمیته مشترک FAO/WHO درباره افزودنی های غذایی (JECFA): پرتوتابی را به عنوان یک روش فرآوری غذایی تأیید کرده است.
-
کدکس alimentarius: استانداردهای بین المللی برای پرتوتابی مواد غذایی تعیین نموده است.
-
سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA): پرتوتابی بسیاری از مواد غذایی را تأیید کرده است.
نکته بسیار مهم: محصولات پرتوتابی رادیو اکتیو نمی شوند. پرتوهای گاما مانند پرتوهای ایکس، پس از قطع منبع، در محصول باقی نمی مانند.
آیا پرتوتابی برای مصرفکننده ایمن است؟
بله. پرتوتابی مواد غذایی در دوزهای مجاز کاملاً ایمن است و هیچ گونه ماده رادیواکتیو در غذا ایجاد نمی کند. این روش در بسیاری از کشورهای جهان برای کنترل سموم قارچی استفاده می شود.
پرتوتابی در کاهش آفلاتوکسین برای کدام محصولات استفاده می شود؟
-
پسته و خشکبار صادراتی
-
ذرت و خوراک دام
-
ادویه جات و گیاهان دارویی
-
بادام زمینی و دانه های روغنی
-
برنج و گندم
نابودی آفلاتوکسین با پرتوتابی به عنوان یک فناوری سبز و ایمن، راه حلی کارآمد و علمی برای مشکل جهانی آفلاتوکسین ارائه می دهد. برای کشاورزان، فرآوری کنندگان و صادرکنندگان ایرانی، سرمایه گذاری در این فناوری نه تنها یک ضرورت بهداشتی، بلکه یک امتیاز رقابتی در بازارهای جهانی محسوب می شود. با بهره گیری از کشاورزی هسته ای مانند پرتوتابی، می توانیم ضمن ارتقای ایمنی غذایی و حفظ سلامت جامعه، گامی بلند در توسعه صادرات غیرنفتی و افزایش درآمد ملی برداریم.
