بور کشاورزی

بور در کشاورزی؛ عنصر حیاتی اما حساس

بور با نماد شیمیایی B و عدد اتمی ۵، یک شبه‌ فلز است. این عنصر که در طبیعت به صورت آزاد یافت نمی‌ شود و همیشه به شکل ترکیبات بورات مانند بوراکس، کِرنیت، اسید بوریک H_۳BO_۳ و … در خاک، آب و سنگ‌ ها وجود دارد. بور برخلاف نیتروژن، فسفر و پتاسیم، یک ریزمغذی (Micronutrient) است.  یعنی گیاه به مقدار بسیار کمی از آن نیاز دارد، اما کمبود یا زیادی آن می‌تواند خسارت‌ های سنگینی به محصول وارد کند.

مشخصات بور کشاورزی

• فرمول شیمیایی: B_۲O_۳
• بسته بندی: کیسه ۲۵ کیلوگرمی
• درجه خلوص: ۱۲ – ۱۴ درصد

تحرک این عنصر در خاک زیاد اما در گیاه کم است، بنابراین در صورت استفاده از غلظت بالای بور، گیاه در خطر مسمویت قرار می گیرد. هرچند که غلظت این عنصر تا ۲۰۰ میلی گرم در کیلوگرم خاک متغیر است اما تنها ۵ درصد این عنصر توسط گیاه قابل جذب و استفاده است.

کاربردهای بور کشاورزی

مهمترین کاربرد این عنصر در کشاورزی بعنوان کود میکرو است، این عنصر در فرآیندهای مهمی به شرح ذیل در گیاه حضور دارد:

• گلدهی و رشد لوله گرده
• میوه دهی و تقسیم سلولی
• تاثیر در مناطق مهم رشدی گیاه مانند مریستم ها، تشکیل جوانه جانبی
• متابولیسم و چرخه نیتروژن (ازت)
• جذب کربوهیدارت و اکسیژن برای جوانه زنی و رشد دانه گرده
• ساخت دیواره سلولی

نقش‌ های حیاتی بور در گیاه

۱. تشکیل و استحکام دیواره سلولی (بور با پکتین ترکیب شده و دیواره را محکم می‌ کند)

۲. انتقال و متابولیسم قندها (کمک به حرکت شیره)

۳. تقسیم سلولی و رشد مریستم انتهایی (نوک شاخه و ریشه)

۴. گرده‌ افشانی موفق و تشکیل میوه (بور برای جوانه‌ زنی دانه گرده و رشد لوله گرده ضروری است)

۵. تنظیم هورمون‌ های گیاهی و متابولیسم نیتروژن

۶. افزایش مقاومت گیاه به بیماری‌ های قارچی

نشانه های عمومی کمبود کود بور

توقف رشد جوانه (مریستم) انتهایی گیاه ، اولین نشانه کمبود بور است. کمرنگ شدن و رنگ پریده شدن در قاعده برگهای جوان و سپس مرگ آنها از نشانه دیگر کمبود بور است. توقف تقسیم سلولی و عدم رشد گیاه از دیگر نشانه های عمومی کمبود بور است.

علائم خاص کمبود بور

• سیب: در تعامل با کلسیم، داخل سیب بصورت چوب پنبه ای در می آید، طوری که انگار میوه یخ زده است.
• نخل خرما: ایجاد لکه های قهوه ای روی شاخه ها، باردهی پایین
• گلابی: از بین رفتن شاخه های جدید در بهار، قهوه ای و سخت شدن پوست میوه ها
• توت فرنگی: کوتولگی گیاه و کمبود رشد، ایجاد میوه های کوچک و رنگ پریده
• غلات: ایجاد شکاف در بخش فوقانی ساقه غلات، تغییر رنگ بافت داخلی به قرمزه – قهوه ای
• چغندر: ایجاد نواحی سخت در ریشه، پوسیدگی داخلی چغندر
• کاهو: دفرمه شدن برگها و ایجاد مغز ساقه توخالی
• گل کلم: توسعه ضعیف مغز گیاه، ایجاد لکه های قهوه ای، زبر شدن برگها و گوشت گیاه
• کرفس (کوهی) : پوسیدگی قلبی قهوه ای
• شلغم: ایجاد حلقه های خاکستری و قهوهای در ریشه ها

نشانه های کمبود بور در گیاهان مهم کشاورزی ایران

انواع کود بور

1. بوراکس (Sodium Tetraborate)

   • دارای ۱۰ تا ۱۱ درصد بور
   • محلول در آب و مناسب برای استفاده در خاک و محلول‌پاشی

2. اسید بوریک (Boric Acid)

   • حاوی ۱۷ درصد بور
   • محلول در آب و مناسب برای محلول‌پاشی و کوددهی ریشه‌ای

3. اتانول‌ آمین بور (Boron Ethanolamine)

   • دارای حلالیت بالا و جذب سریع توسط گیاه
   • مناسب برای محلول‌پاشی برگی و سیستم‌های آبیاری قطره‌ای

4. کودهای مخلوط حاوی بور

   • شامل ترکیب بور با سایر عناصر مانند روی، آهن و منگنز برای افزایش کارایی تغذیه‌ای

نحوه مصرف کود بور

• محلول‌ پاشی: به‌صورت اسپری روی برگ‌ ها برای جذب سریع‌ تر.
• کوددهی خاکی: مخلوط با خاک قبل از کاشت یا در طول دوره رشد.
• تزریق در سیستم آبیاری: برای تغذیه تدریجی گیاه در طول فصل رشد.

بهترین روش‌ های مصرف بور در کشاورزی ایران

۱. محلول‌ پاشی (رایج‌ ترین و مؤثرترین روش)

• سولوبور یا اسید بوریک: ۱۵۰–۳۰۰ گرم در ۱۰۰۰ لیتر آب
• بهترین زمان: قبل از گلدهی + بعد از گرده‌ افشانی (۲–۳ نوبت)
• در مرکبات: زمستان + بهار (قبل از گل)

۲. کودآبیاری (فریتیگیشن)

• اسید بوریک یا سولوبور: ۱–۳ کیلوگرم در هکتار در چند نوبت

۳. مصرف خاکی

• فقط در خاک‌ های خیلی فقیر و با احتیاط (بوراکس یا گرانوبور ۱۰–۲۰ کیلوگرم در هکتار هر ۳–۴ سال یک‌ بار)

نکات مهم کاربردی

• بور را هرگز با ترکیبات قلیایی مخلوط نکنید (رسوب می‌ کند).
• در محلول‌ پاشی، حتماً سورفکتانت اضافه کنید تا جذب بهتر شود.
• از مصرف همزمان بور و فسفر مایع با هم خودداری کنید (رسوب بوروفسفات).
• در زمین‌ های شور، حتماً غلظت بور آب و خاک را آزمایش کنید.
• بهترین زمان نمونه‌ برداری برگ برای تشخیص وضعیت بور: برگ‌ های کاملاً رشد‌ کرده اخیر (نه خیلی پیر و نه خیلی جوان).

نکات مهم در مصرف کود بور

• مصرف بیش از حد بور می‌ تواند سمی باشد و به گیاه آسیب برساند، بنابراین باید مقدار مصرف به‌ دقت تنظیم شود.
• میزان مورد نیاز بور بسته به نوع گیاه و شرایط خاک متفاوت است.
• استفاده از آزمایش خاک و برگ قبل از مصرف کود بور برای تعیین میزان نیاز گیاه توصیه می‌ شود.

غلظت مناسب بور کشاورزی

مقدار بهینه بور برگ ها در محصولات زراعی ۲۰ – ۱۰۰ PPM است، همانطور که گفته شد، غلظت بیش از حد نیاز این عنصر در گیاه، ایجاد مسمویت می کند. اسید بوریک (۵/۱۶ % Boron) ، بوراکس ( ۳/۱۱ % Boron) و سولوبور ( ۵/۲۰ % Boron) را می توان برای اصلاح خاک های فقیر استفاده کرد. بطور کلی و عمومی، نیاز واقعی خاک به بور ۱/۱ کیلوگرم در هکتار یا یک لیتر در هکتار است. اما میزان بهینه این ماده بر حسب نوع گیاه، سن گیاه، شرایط آبیاری، خاک و وضعیت آب و هوا متفاوت است.

بور عنصری است که گیاه به قاشق چای‌ خوری از آن نیاز دارد. اما اگر همین قاشق را فراموش کنید یا دو قاشق بریزید، ممکن است کل محصول را از دست بدهید. در کشاورزی نوین ایران، توجه به بور به‌خصوص در باغ‌ های مرکبات، پسته، بادام، انگور، کلزا و صیفی‌ جات بسیار حیاتی است. قبل از استفاده از هرگونه کود برای محصولات کشاورزی ابتدا آنالیز شیمیایی خاک را انجام داده و حتما از مشاور مجرب و با تجربه استفاده کنید.