انواع تراکتورهای کشاورزی در ایران | معرفی، کاربرد و مقایسه کامل

تراکتور قلب مکانیزاسیون مزرعه است: نیروی کشش، توان محور توان‌ دهی (PTO) و هیدرولیک را برای به‌ کار انداختن ادواتی مثل گاو آهن، دیسک، بذرکار، تریلی و سم پاش تأمین می‌ کند. انواع ماشین آلات از جمله تراکتورهای کشاورزی می توانند وظایف مختلفی را بر اساس جغرافیا، نوع محصول و سایر نیازها، برآورده کنند. سه سامانهٔ کلیدی تراکتور عبارت‌ اند از:

• پیشرانه (عموماً دیزل)،

• انتقال قدرت (گیربکس و دیفرانسیل‌ها)،

• هیدرولیک و سه‌ نقطه (برای بلند/کنترل ادوات) + PTO (۵۴۰/۱۰۰۰ rpm، مستقل یا زنده).

دسته‌ بندی‌ انواع تراکتور

بر اساس توان موتور

• سبک (۲۰–۶۰ hp): تراکتور باغی/ فضای محدود با کاربرد علوفه‌ بر و تریلر سبک.

• نیمه‌ سنگین (۶۰–۱۲۰ hp): پرمصرف‌ ترین بازه توان موتور تراکتور در ایران. کاربرد: شخم، دیسک، بذرکار، حمل.

• سنگین (۱۲۰–۲۰۰+ hp): مناسب برای مزارع بزرگ صنعتی، خاک‌ ورزی سنگین، ادوات پهن، کشت حفاظتی.

تراکتورهای سبک با توان بین ۲۰ تا ۶۰ اسب بخار معمولاً برای کارهای سبک مانند کار در باغ‌ها، حمل بار سبک و استفاده با ادوات کم‌ مصرف طراحی می‌ شوند. ابعاد کوچک و مصرف سوخت پایین باعث می‌ شود این تراکتورها برای زمین‌ های کوچک یا فضای بین درختان بسیار مناسب باشند.

تراکتورهای نیمه‌ سنگین با توان ۶۰ تا ۱۲۰ اسب بخار بیشترین استفاده را در ایران دارند و برای انجام طیف وسیعی از فعالیت‌ های کشاورزی از شخم و دیسک گرفته تا بذرکاری و حمل محصول به‌ کار می‌ روند. تراکتورهای سنگین که توان آن‌ ها بالاتر از ۱۲۰ اسب بخار است، بیشتر در مزارع وسیع یا برای خاک‌ ورزی سنگین استفاده شده و امکان به‌ کارگیری ادوات پهن و سنگین را فراهم می‌ کنند.

بر اساس شاسی و نوع حرکت

• چرخ‌ لاستیکی تک‌ دیفرانسیل (2WD): ساده و ارزان، چابکی کمتر در خاک نرم / شیب.

• چرخ‌ لاستیکی دو دیفرانسیل (4WD): کشش و تعادل بهتر، مصرف سوخت / قیمت بالاتر.

• شنی (Crawler): فشار کم بر خاک و کشش عالی؛ سرعت جاده‌ ای پایین و نگهداری خاص.

تراکتورهای چرخ‌لاستیکی تک‌ دیفرانسیل، به دلیل سادگی و قیمت مناسب، در زمین‌ های خشک و سخت عملکرد خوبی دارند، اما در زمین‌ های گل‌ آلود یا شیب‌ دار دچار افت کشش می‌ شوند. اما تراکتورهای چرخ‌ لاستیکی دو دیفرانسیل کشش بالاتری دارند و در شرایط لغزنده یا هنگام استفاده از ادوات سنگین، کنترل بهتری ارائه می‌ دهند. تراکتورهای شنی با استفاده از زنجیر یا شنی به‌جای لاستیک، فشار کمی بر خاک وارد می‌کنند و در زمین‌های نرم مانند شالیزار یا زمین‌های شیب‌دار کارایی بالایی دارند، اگرچه سرعت حرکت آن‌ها در جاده کم و نگهداریشان پرهزینه‌ تر است.

دسته‌ بندی بر اساس کاربری

• مزرعه‌ ای عمومی (Field): همه‌ فن‌ حریف.

• باغی/فشرده (Orchard/Compact): عرض کم، ارتفاع کوتاه، شعاع گردش کم.

• ردیفی (Row-Crop): تنظیم عرض چرخ، دید و کنترل دقیق برای کشت ردیفی.

• تخصصی (کابلی، شیب‌ رو، برنج‌زار یا شنی سبک): نسبت به انواع دیگر رواج کمتری دارد اما در برخی مناطق شمالی خصوصا در شالیزارهای برنج و باغات شیب دار بسیار کاربردی است.

تراکتورهای مزرعه‌ ای عمومی، به‌ عنوان پرکاربردترین گروه، قابلیت انجام انواع عملیات کشاورزی را دارند و تقریباً در تمام مزارع ایران مشاهده می‌شوند. نوع باغی یا فشرده با عرض کم و ارتفاع کوتاه ساخته می‌ شوند تا بتوانند در بین ردیف‌ های درختان حرکت کنند و بدون آسیب زدن به شاخه‌ ها، عملیات خاک‌ ورزی یا سمپاشی یا کودپاشی را انجام دهند. تراکتورهای ردیفی برای کشت‌ هایی مناسب هستند که نیاز به تنظیم دقیق فاصله چرخ‌ ها دارند، مانند ذرت یا آفتابگردان. همچنین برخی تراکتورها برای کارهای تخصصی طراحی شده‌ اند، مثل تراکتورهای مخصوص برنج‌ زار که در زمین‌ های غرقابی کار می‌کنند یا تراکتورهای شیب‌ رو که در باغات کوهستانی استفاده می‌ شوند.

بر اساس نوع گیربکس و کنترل حرکت

• دستی سنکرون / Hi-Lo: اقتصادی و قابل اتکا.

• نیمه اتومات / پاورشیفت: تعویض تحت بار، بهره‌ وری بالاتر.

• CVT: سرعت پیوسته، دقت و مصرف بهتر، قیمت و پیچیدگی بالاتر.

تراکتورهایی که از گیربکس دستی سنکرون استفاده می‌ کنند، ساختاری ساده و دوام بالایی دارند و هزینه نگهداری آن‌ ها پایین است. مدل‌ های نیمه‌ اتومات یا پاورشفت امکان تعویض دنده در حال حرکت و تحت بار را فراهم می‌کنند که موجب افزایش بهره‌ وری می‌ شود. پیشرفته‌ ترین مدل‌ ها، گیربکس CVT دارند که تغییر سرعت در آن‌ ها به‌صورت پیوسته و بدون وقفه انجام می‌ شود و این ویژگی باعث بهینه شدن مصرف سوخت و افزایش دقت عملیات می‌ شود، هرچند قیمت خرید و هزینه تعمیر آن‌ ها بالاتر است.

انواع تراکتورهای کشاورزی رایج در ایران

توجه: بازار متنوع و متغیر است؛ مدل‌های زیر به‌ عنوان نمونه‌های پرتکرار در کار میدانی و شبکه تأمین قطعات شناخته می‌ شوند.

ایران‌ تراکتور/ITM (لیسانس / پلتفرم ماسّی فرگوسن): ITM 240/285/299/399/475/485 …

• • بازهٔ ۴۵ تا ~ ۱۱۰ اسب بخار؛ قطعات و خدمات گسترده؛ مناسب کار عمومی.

Belarus / MTZ (بلاروس ۸۰/۸۲)

• • نیمه‌ سنگین دو دیفرانسیل، دوام مکانیکی خوب، قطعات نسبتاً در دسترس.

New Holland / FIAT قدیمی (نمونه‌ های وارداتی / کارکرده)

• • کاربری عمومی، مصرف سوخت مناسب، ارگونومی بهتر در بعضی مدل ها.

John Deere، SAME Deutz-Fahr، Landini (عمدتاً وارداتی/باغی)

• • در باغات و مزارع متمول‌ تر؛ ارگونومی و تکنولوژی بالاتر، هزینهٔ مالکیت بیشتر.

باغی‌ های فشرده (Goldoni، Landini، SAME، Deutz-Fahr Orchard، ITM باغی)

• • عرض کم (زیر ۱.۳–۱.۵ متر)، محور جلو فعال، هیدرولیک دقیق؛ مخصوص باغ پسته/سیب/مو.

شنی سبک در شالیزار و اراضی شیب دار

• • مناسب برای شمال ایران و مناطقی که مزارع برنج دارند. همچنین در اراضی شیب دار برای کشش و شناوری بالاتر و سرعت جاده‌ ای پایین، توصیه می شود.

مقایسهٔ کاربردی انواع تراکتور در ایران

نکات انتخاب تراکتور برای شرایط ایران

1. نوع کشت و ادوات موجود

• بار کاری PTO (توان موردنیاز در ۵۴۰/۱۰۰۰ rpm)، عرض و وزن ادوات را مبنا بگذارید.

• برای خاک‌ ورزی سنگین در اراضی دیم و سفت، گشتاور در دور پایین و 4WD اهمیت دارد.

2. مساحت و بافت خاک

• زیر ۲۰ هکتار و زمین‌ های خرد: ۶۰–۹۰ hp اقتصادی‌ تر است.

• اراضی سبک و ماسه‌ ای یا شالیزار: بررسی جدی 4WD یا شنی.

3. شیب و دسترسی جاده‌ ای

• زمین های شیب دار و گل آلود: 4WD و لاستیک‌ های طرح مناسب.

• حمل‌ های بین‌ مزرعه‌ای زیاد: چرخ‌ لاستیکی سریع‌ تر از شنی.

4. قطعات و خدمات پس از فروش در منطقه

• در ایران، در دسترس بودن قطعه و تعمیرکار عامل تعیین‌ کننده است؛ ITM/Belarus معمولاً مزیت دارند.

5. گیربکس و ارگونومی

• کار طولانی با ادوات توان‌ بر (پرس، موور، توربین سمپاش): پاورشفت/CVT و کلاچ مستقل PTO خستگی را کم می‌ کند.

• باغی: شعاع گردش، عرض، محافظ شاخه و اگزوز پایین اهمیت دارد.

6. مصرف و آلایندگی

• موتورهای جدید مصرف و آلایندگی کمتری دارند، اما هزینهٔ اولیه و نگهداری بالاتی دارند. (توربو، EGR، فیلتر ذرات).

 مزایا و معایب برندها و کلاس‌ های پرتکرار

• ITM/پلتفرم MF

  • مزایا: سادگی، شبکهٔ خدمات گسترده، ارزش فروش دست‌ دوم خوب.

  • چالش‌ ها: امکانات رفاهی و ارگونومی و تکنولوژی گیربکس نسبت به وارداتی‌ های جدیدتر کمتر است.

• Belarus/MTZ

  • مزایا: استحکام شاسی، 4WD پرقدرت، قیمت رقابتی.

  • چالش‌ ها: ارگونومی و کیفیت مونتاژ برخی سری‌ ها متوسط، نوسان تأمین قطعه خاص.

• New Holland/Fiat قدیمی، John Deere، SAME/Deutz-Fahr، Landini

  • مزایا: راندمان و راحتی کار، هیدرولیک دقیق‌ تر، گزینه‌ های گیربکس پیشرفته.

  • چالش‌ ها: قیمت و هزینهٔ نگهداری بیشتر، بعضاً دسترسی قطعه محدودتر در شهرستان‌ ها.

پیشنهادهای سریع برای سه سناریو رایج

• باغ هایی مانند پسته و سیب با ردیف تنگ (زیر ۳.۵ متر): باغی ۵۰–۷۵ hp، عرض کم، 4WD، هیدرولیک حساس، محافظ  شاخه.

• مزرعه گندم و جو ۱۰–۴۰ هکتار در دیم/نیمه‌ مکانیزه: ۷۰–۱۱۰ hp، ترجیحاً 4WD، گشتاور بالا، گیربکس سنکرون + کلاچ مستقل PTO.

• کشت وسیع آبی (>60 هکتار) با ادوات پهن: ۱۴۰–۲۰۰ hp، 4WD، وزن و بالاست مناسب، پاورشفت/CVT اگر بودجه اجازه دهد.